ગુરુ મહિમા

ભારતવર્ષની પોતાની એક આગવી ઓળખ રહી છે જેને કારણે પ્રાચીન કાળથી લઇને આજ સુધી ભારત વિશ્વના આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યું છે .આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના વિસ્તાર હેતુ ગુરુ શિષ્ય પરંપરા પણ ભારતની એક વિશેષતા છે. આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની જ્યોતિ પ્રગાટવી રાખવામા મુખ્ય આધાર છે.ભારતની ગુરુ પરંપરા વિશ્વ સમક્ષ એક શિક્ષક સમાન છે.

ભારતીય સાહિત્યની રચનાઓનો ઇતિહાસ પાંચ હજાર વર્ષ પુરાણો કહી શકાય.ભારતીય ભાષાઓ અનેક ચઢાવ ઉતારમાંથી પસાર થઇ છે.અગિયારમીથી કરીને ઓગણીસમી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં થયેલ મુખ્ય સંપ્રદાયો અને સંપ્રદાયોના સાહિત્યમાંથી ગુરુ મહીમાનુ મહત્વ જાણવા મળે છે.ગુરુનુ ભારતીય સમાજમાં શું સ્થાન છે? ગુરુનો પ્રભાવ અને ગુરુ તત્વશું છે .ગુરુભક્તિની પરંપરા આજે પણ સતત એક ધારી ચાલે છે.

જે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઇજાય,જન્મમરણના ચક્રમાંથી મોક્ષ અપાવે,તે ગુરુ.વૈદિક ધર્મમાં,આ જવાબદારી સ્વંય ભગવાને લીધી.ભગવાને વેદ આપ્યા,વેદોનું જ્ઞાન આપી અજ્ઞાન દૂર કર્યું,એટલે પહેલા જગદગુરુ ભગવાન પોતે છે,

ગુરુ ગોવિંદ દો એક હૈ,દોનોમેં ના કોઇ ભેદ

ગુરુ સ્વરુપ ગોવિંદ જાનો,ગોવિંદ હી ગુરુ રુપ.

વિશ્વના સર્વ ધર્મગ્રંથોમાં ગીતાનું તત્વ જ્ઞાન પરમ સત્ય છે.ગીતાનુ જ્ઞાન આપનાર શ્રીકૃષ્ણ છે.તેથી મુનિઓએ વંદન કરતાં કહ્યું છે “કૃષ્ણંમ વંદે જગદગુરુ.”

બધા જ ધર્મો અને સંપ્રદાયોમાં ગુરુની અનિવાર્યતા એ પ્રધાન સુર છે.ગુરુ કર્યા વગર આધ્યત્મ માર્ગમાં આગળ વધાતું નથી.મનુષ્યના જીવનમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા ગુરુનું માર્ગદર્શન અઆવશ્યક છે.

જગતમાં જનની,જનક અને ગુરૂનું ૠણ કદી ચૂકવી શકાતું નથી.પૌરાણિક ઇતિહાસ મુજબ સૌ પ્રથમ ભગવાનવેદવ્યાસનું પૂજન નૈમિષ્યારણમાં વસતા સૌનક ૠષિએ કર્યુ હતું. વેદવ્યાસજીની કૃપાથી સૌનકૠષિને આત્મજ્ઞાન થયું.વેદવ્યાસજીને ગુરૂ માની પૂજન કર્યું તે દિવસ આષાઢી પૂનમનો હતો.આ દિવસને “ગુરૂ પુર્ણિમા”નું નામ મળ્યું.અને મહાપર્વ તરીકે આજદીન સુધી ઉજવાય છે.

વૈદિકકાળ અને ગુરુ મહિમા. ગુરુકુળ પ્રથા એ પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થા હતી.શિષ્યો પોતાના પરિવારથી દૂર ગુરુના છાત્રાલયમા રહી અભ્યાસ કરતા.સ્મૃતિમાં જણાવ્યા અનુસાર ઉપનયન સંસ્કાર બાદ શિષ્યો ગુરુની દેખરેખમા પોતાનુ શિક્ષણ પુરુ કરવું જોઇએ.શિષ્યો ગુરુના પરિવાર સાથે રહેતા.ગુરુ પત્નીનો આદર રાખતા.ગુરુ પોતાના શિષ્યો પર પુત્ર સમાન પ્રેમ રાખતાગુરુ આધ્યાત્મિક પિતા કહેવાતા.તેમના જીવનનું અને ચરિત્રનું ઘડતર કરતા.આ શિષ્યોને અંતેવાસી કહેતા.ગુરુ શિષ્યનો સંબંધ પારસ્પરિક કર્તવ્યો પર હતો.રાજાઓ રાજ્યનો વહિવટ કરવા ગુરૂનું માર્ગદર્શન લેતા.વશિષ્ઠજી રાજા દશરથના રાજકાજના સલાહકાર હતા શ્રીરામજી મર્યાદા પુરુષોત્તમ કહેવાય છે પણ દશરથરાજાના પુત્રોનેવશિષ્ઠજીએ તાત્વિક જ્ઞાન આપ્યું.શ્રીકૃષ્ણજીના ગુરુ સાંદિપની એ શ્રીકૃષ્ણજીને ચોસઠ કળામાં પારંગત કર્યા.શ્રીકૃષ્ણજી સંપૂર્ણ અવતારી પુરુષ હતા છતાં પણ અભિમાનનો ત્યાગ કરી ગુરુ આજ્ઞાનુ પાલન કરતા.ગુરુ દ્રોણાચાર્યેપાંડવોને અજેય કર્યા, એકલ્વ્યને માટે અજોડ ઉદાહરણ રહ્યા.રામકૃષ્ણ પરમહંસના શિષ્ય સ્વામી વિવેકાનંદનું નામ દુનિયામા આજે પણ ગુંજે છે.આમ ગુરુની ઓળખ શિષ્યે સમાજને આપી છે.

ગુરૂશિષ્યનો સંબંધ માત્ર એક જન્મ પુરતો નથી પણ જન્મોજન્મનો છે.

ગુરુનું શરણ આધ્યત્મિક જ્ઞાન મેળવવા માટે અનિવાર્ય મનાતું.ગુરુ બ્રહ્મા ગુરુ વિષ્ણુ ગુરુ દેવ મહેશ્વર.સાચો ઉચ્ચાર છે “ગુરૂ સાક્ષાત પરં બ્રહ્મ”નિર્ગુણ સંપ્રદાયમા શિવ બ્રહ્મ તત્વ છે અને સગુણ ભક્તિ સંપ્રદાયમા કૃષ્ણ,રામ આદિ છે પણ ઉપર એક પરબ્રહ્મ તત્વ છે.

મધ્યકાળમાં કેટલાક શિષ્યો ગુરુ કરતાં આગળ નીકળી ગયા હતા જેમ કે અખો.મધ્યકાળમાં કવિ અને ભક્તોએ ગુરુ મહિમા ગાયો છે જે સાહિત્યમાં મળશે જ.કારણકે આ કાળમાં મુસ્લિમરાજાઓના આક્રમણોએ મૂર્તિઓ તોડતાં જનમાનસની લાગણીઓ ઘવાઇ.જનમાનસ હતાશ થઇ ગયું.મૂર્તિ સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક શ્રદ્ધાને ઠેસ પહોંચી. મધ્યકાલીન ભારતમાં સૈકાઓ સુધી ચાલેલા ભક્તિ આંદોલનોએ જાતિવાદ પર પહેલો કુઠારાધાત કર્યો.ઉચ્ચ જાતિની ધર્મસંસ્થા પર મજબૂત પકડ તોડવાનું કામ કર્યું.કહેવાતી અને મનાતી નીચી જાતિઓમાંથી આપણને ઉંચા ઉંચા સંતો મળ્યા.આવા સમયે ગુરૂના ઉપદેશોએ એક મનોવૈજ્ઞાનિક સમાન કાર્ય કર્યુ હતું. પ્રજાના લાગણીશીલ જીવન સાથે ગુરૂ જોડાઇ ગયા.ગુરુના મર્મરુપી ઉપદેશપરમ શાંતિ આપતા.ગુરુને દેવ સમાન માની પૂજન અર્ચનની પ્રણાલીનું વર્ણન સંતોના ભજનમાં સાંભળી શકાય છે. સંપ્રદાયોની સ્થાપના થઇ જ્યાં સાંપ્રદાયિક ગુરુ પરંપરાઓ છે ત્યાં ગુરુ મહિમાના પદો અને ગુણગાનના પદો જોવા મળે છે.

ભારતીય ચિંતન અને આધ્યાત્મ ક્ષેત્રમા ગરૂનું સ્થાન વિવાદ રહીત છે.મધ્યકાલીન કવિઓની રચનામા ગુરૂમહિમાનું વર્ણન સંપૂર્ણ વૈદિક છે.એટલે ગુરૂ મહિમા અનાદિકાળથી વૈદિકયુગથી પ્રસ્થાપિત થયેલી છે.પ્યાલા,ગહુંલી,છપ્પા,પદ,સાખી,ભજનના સ્વરુપે ગવાયેલા જોવા મળે છે.

ગુરૂમહિમા ગાતી વખતે ભગવાન દત્તાત્રેયને કોટી કોટી વંદન.શૈવ,વિષ્ણુ અને શાક્ત સંપ્રદાયોને એકત્ર કરનાર ગુરૂ દેવદત્તનો પ્રભાવ સમગ્ર સૃષ્ટિમાં છે.ભગવાન દત્તાત્રેયને બ્રહ્મા,વિષ્ણુ,મહેશ ત્રણેના સ્વરુપ માનવામાં આવે છે.ઇશ્વર અને ગુરૂ બંને રુપે પૂજનીય છે.ભગવાન દત્તાત્રયમાં નાથ સંપ્રદાય,મહાનુભાવ સંપ્રદાય,વારકરી સંપ્રદાય અને સમર્થ સંપ્રદાય શ્રદ્ધા ભક્તિ ધરાવે છે.

ગુરૂપરંપરાને આજે પણ ટકાવી શક્યા હોય તેવાં સંપ્રદાયોમાં સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય છે.આ સંપ્રદાયનો ઉદય એ ગુજરાતના ધાર્મિક અને સામાજિક જીવનની નોંધપાત્ર ઘટના કહી શકાય.આ સંપ્રદાયના સ્થાપક શ્રી સહજાનંદ સ્વામી.શ્રી સહજાનંદ સ્વામીએ તત્વજ્ઞાનની વાતો વધુ નથી કરી પણ “શિક્ષાપત્રી”ગ્રંથમાં નીતિનિયમો આપી આચાર વિચાર શીખવ્યા છે.લોકભાષાનો ઉપયોગ કરી આખ્યાનો આપી લોકોના મન સુધી પહોચ્યા. .રોજબરોજના પ્રસંગોમાંથી દ્રષ્ટાંતો આપ્યાં અને તાત્વિક વાતો સરળ બનાવી સમાજ સમક્ષ મૂકી.તેમના પાંચસો સંત જે પરમહંસ તરીકે ઓળખાતા.તોઓ સમાજને ખૂણે ખૂણે પહોંચી ગયા અને આધ્યાત્મ,સાહિત્ય અને સમાજસેવા કરી.આ સંતોએ વિપૂલ પદ્યરચનાઓ કરી સાહિત્યમાં યોગદાન કર્યું જેમાં બોધના પદો દ્વારા સામાજિક દુષણ જેવાકે જુગાર, દારુ,પરસ્ત્રીગમનથી મુક્ત થવાની શિખામણ આપી.આવોજ એક સંપ્રદાય છે વારકરી સંપ્રદાય જે મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્ર,કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશમાં વ્યાપ્ત છે.પુંડલીક,જ્ઞાનદેવ,એકનાથ મુખ્ય સંતો થઇ ગયા.આ સંપ્રદાયમા ગુરૂ પોતાના શિષ્યોને પરંપરાગત જ્ઞાન આપી આધ્યત્મ અને ભક્તિ માર્ગે આગળ વધારે છે.અષાઢી એકાદશીના દિવસે પગપાળા યાત્રા કરી, ભજન કીર્તન કરતા પંઢરપૂર જવું એ આ સંપ્રદાયનું મુખ્ય કાર્ય છે જે આજસુધી અવિરતપણેચાલે છે.આ સંપ્રદાયમાં કોઇ જાતિભેદ નથી..ભગવાનશ્રીકૃષ્ણની પ્રેમ લક્ષણા ભક્તિનો માર્ગ છે પુષ્ટિ સંપ્રદાય.આપણા પાચમા આચાર્ય શ્રીવલ્લભાચાર્યજીએ પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરી. સમાજના દરેક વર્ગના લોકોનો આ સંપ્રદાયમાં સમાવેશ થાય છે.રાગ,ભોગ અને શૃગાંરથી બાળકૃષ્ણની ગૃહ સેવા શીખવનાર એક માત્ર સંપ્રદાય છે.પુષ્ટિ માર્ગ એટલે કૃપા માર્ગ.શ્રી હરિ કૃષ્ણ,ગુરુ શ્રી મહાપ્રભુજી અને ભગવદીયો વૈષ્ણવો,એટલે પુષ્ટિ માર્ગ.

મધ્યકાલીન સંતોએ ગુરુની સ્પષ્ટ ઓળખ આપી છે. આજના સમયમાં ગુરૂ કેવા હોવા જોઇએ અને કેવાં કરવા જોઇએ .ગુરુમહિમાતો આજે પણ ગવાય છે,પણ ગુરુ કોણ અને કેવા? એ આજના અસ્થિર સમયમાં સવાલ કરે છે.જેનો જવાબ સાચો નહીં મળે.ગુરુ મોક્ષ અપાવે છે એ સૌ કોઇ સ્વીકારે છે.પણ આજના દોડભાગના જીવનમાં પરંપરાગત નિયમો પાળવા કોઇને સ્વીકાર્ય નથી અવારનવાર સાંભળવા મળતા કૌભાંડ,અમુક અંધશ્રધ્ધાઓના પ્રચાર,આર્થિક માંગણીઓથી જનમાનસનો વિશ્વાસ ગુરુ પરંપરાથી દૂર થવા લાગ્યો છે..એટલે આ મધ્યકાલીન પરંપરા લુપ્ત થવા જઇ રહી છે.આજની પેઢીને ગુરુ શબ્દથી જ અશ્રદ્ધા જાગે છે કારણકે ગુરુવેશધારી પાખંડીઓ સમાજમાં વધી ગયા છે.તો શિષ્યો પણ એટલા પાત્રતા સભર નથી રહ્યા.સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ સામે આ મોટો પડકાર છે.

ગુરુ વાણી વેદ સમાન છે.,વેદવ્યાસજીના સંભારણા એટલે ગુરુ પૂર્ણિમાનો પાવન પર્વ.વિશ્વનો સૌથી મોટો ગ્રંથ મહાભારતના રચયિતા.વ્યાસજીના ચાર શિષ્યો.ચારેયને વ્યાસજીએ વેદોનું અમૂલ્ય જ્ઞાન આપ્યું.વૈશ્મપાયનને યર્જુવેદ,જૈમીનીને સામવેદ,સુમન્તને અર્થવેદ અને સુતજીને પુરાણોનું જ્ઞાન આપ્યું.સનાતન ધર્મના સાત ચિરંજીવીમાના એક વ્યાસમુની છે. ગુરુ કૃપાથી જ્ઞાન અને આત્મ દર્શન પ્રાપ્ત થાય છે.રામ કૃષ્ણ અવતારી પરુષો હોવા છતાં ગુરુ કર્યા અને ગુરુ પરંપરાનુ મહત્વ સમજાવ્યું છે.સંતમાં સાક્ષત ભગવાન બિરાજે છે.તમામ તીર્થનો વાસ હોય છે.

અત્યંત જોઇ ચકાસીને ગુરુ કરવા, જો દંભી ગુરુ મળી ગયા તો શિષ્યોના કર્યા કરાવ્યા ઉંધા પાડી દે છે.શિષ્યોનું શોષણ થાય છે.આસ્થાના સ્થાને આડંબર પ્રવેશ કરે છે.

કળીયુગના ગુરૂ

આજના સમયમાં જોકે ગુરુ તરીકે ઇન્ટરનેટ પર બિરાજમાન”ગુગલ મહારાજ” ચોવીસ કલાક જ્ઞાન આપનારા ગુરુ છે.પ્રત્યક્ષ નથી પણ આખી દુનિયાનું સંચાલન કરે છે.

કૃષ્ણં વંદે જગદગુરૂ

Author: સત્વ

Avid reader on varied subjects starting from Religion, Spirituality to Politics and Finance market too.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s