અન્નકોટ અને ગોર્વધન પૂજા મહોત્સવ

જેમ ખેડૂતો રાજાને વાર્ષિક કર આપે એમ સમસ્ત વ્રજવાસીઓ પ્રતિવર્ષ શરદૠતુમાં દેવરાજઇન્દ્રની પૂજા કરી ભોગ ધરાવતા.ઇન્દ્રદેવની કૃપાથી વરસાદ વરસે તો ખેતીવાડીને જળ મળે અને પશુઓને ઘાસચારો.

વેદોમાં નવા વર્ષે વરુણ,અગ્નિ,ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓના પૂજનનો મહિમા વર્ણવ્યો છે.

ભાદરવા સુદ સાતમથી યશોદાજી અને ગોપીજનો માનસી ગંગામાં સ્નાન કરી ઇન્દ્રપૂજાની શરુઆત કરતા.ગોવર્ધન પૂજા દ્રાપર યુગમાં કરાતી હતી. બલિપૂજા,ગોર્વધનપૂજા, ગાય બળદની પૂજા આરતી કરી મીઠાઇ ખાદ્ય વસ્તુઓ અર્પણ કરવામાં આવતી.. પર્વતની સાથે ઇન્દ્રની પણ પૂજા થતી હતી. દીપાવલીના બીજા દિવસે વ્રજવાસીઓ ઇન્દ્રને ભોગ ધરતાં હતાં. જે ને મહેન્દ્રયાગ કહેતા.

એક વાર આવી રીતે સામગ્રીનો સંચય થતો જોઇ શ્રીકૃષ્ણે નંદબાવાને પ્રશ્ન કર્યો કે આ ઇન્દ્રની પૂજાનું લૌકિક કે પારલૌકિક ફળ શું છે?નંદબાવાએ કહ્યું આ પૂજન ભોગ અને મોક્ષ પ્રદાન કરે છે.શ્રીકૃષ્ણે કહ્યુ,”,દેવતાઓ પોતાના પુણ્યકર્મોથી સ્વર્ગ સુખ ભોગવે જ છે.જો ભોગ દ્વારા શુભ કર્મનો ક્ષય થાય તો દેવતાઓને પણ મર્ત્યલોકમા આવવુ પડે છે.ગૌ,બ્રાહ્મણ,સાધુ,અગ્નિ,દેવતા,વેદ તથા ધર્મ_ આ ભગવાન યજ્ઞેશ્વરની વિભૂતિઓ છે.એનો આધાર લઇ જે શ્રીહરિનુ ભજન કરે છે તે સદા લોક પરલોકમાં સુખી થાય છે.ભગવાનના વક્ષ:સ્થળમાંથી પ્રગટ થયેલ ગિરીન્દ્રોનો સમ્રાટ ગોર્વધન પર્વત મહર્ષિ પુલસ્ત્યની કૃપાથી વ્રજમંડળમા પ્રગટ થયો છે.ગૌ,બ્રાહ્મણ અને દેવતાઓની પૂજા કરી આ ભોગ સામગ્રી ગિરીરાજને અર્પણ કરો જે યજ્ઞોનો રાજા કહેવાશે.આપણે ગોર્વધન પૂજા કરવી જોઇએ કારણ કે આપણી ગાયો ત્યાં ચરવા જાય છે..ગિરીરાજની છત્રછાયામાં આપણે આનંદથી રહીએ છે.એમાથી નીકળતાનદી અને ઝરણાં આપણને અને પશુધનને પોષણ આપે છે.એમના વગર જીવન જીવવું મુશ્કેલ થઇ જાય એમ છે.ઇન્દ્રના પરંપરાગત યજ્ઞને મૂકી દેવો યોગ્ય છે.”

ઇન્દ્ર તો ક્યારેય દર્શન નથી આપતા .પૂજા ન કરીયે તો કોપ કરે છ.શ્રીકૃષ્ણે વાક્ચાતુર્યથી વ્રજવાસીઓને ગોર્વઘન પૂજા કરવા માટે સમજાવ્યા.

સર્વ વ્રજવાસીઓએ સાથે મળી શ્રીગિરીરાજ પૂજનનું આયોજન કર્યું.નંદબાવા અને યશોદા બંને પુત્ર બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે પ્રસન્નતાપૂર્વક ઉત્કંઠ થયા.સાથે ગર્ગાચાર્ય પણ હતા.નંદ,ઉપનંદ અને વૃષભાનુ ગણ પોતાના પરિવાર સાથે ગિરીરાજ સમક્ષ પહોંચી ગયા.

શ્રીરાધાસખી સમુદાય સાથે ત્યાં પહોંચી સુશોભિત થયા.

બાળગોપ,યુવાન અને વૃદ્ધગોપ સૌ પીતામ્બર,પાઘડી,મોરપંખ,ગુંજામાળા વગેરેથી વિભૂષિત થઇ વાંસળી લઇ ગિરીરાજ પૂજનના આયોજનમાં સંમ્મલિત થયા.સૌએ પોતાની સામગ્રીઓ લઇ ગિરીરાજને સર્મપિત કરી.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પ્રેરણાથી વ્રજવાસીઓએ ઇન્દ્રની પૂજા છોડીને શ્રીગિરીરાજની પૂજા કરી.સમસ્ત વ્રજવાસીઓએ ગિરીરાજ સમક્ષ એટલી સામગ્રી સજાવી કે અન્નનો કોટ એટલે ઢગલો સર્જાઇ ગયો.

શ્રીકૃષ્ણ ગિરીરાજ ગોવર્ધન પર એક બીજું વિશાળ શરીર ધારણ કરીને સમર્પેલી સામગ્રી સૌના આશ્ર્શર્ય અને આનંદ વચ્ચે આરોગવા લાગ્યા.

ઇન્દ્ર પોતાની પૂજા નથી થતી જાણીને વ્રજવાસીઓ પર ગુસ્સે થયો અને તેણે મેઘોને વ્રજમાં પ્રલય મચાવવાની આજ્ઞા કરી.આથી મેઘ અને વીજળીઓના ઝબકારા અને ગર્જના કરતા પ્રચંડ પવન સાથે અત્યંત વરસાદ વરસવા લાગ્યો.પશુઓ અને વ્રજવાસીઓ શીતને લઇને કાંપી ગયા.સૌ શ્રીકૃષ્ણના ચરણમાં આવી પહોંચ્યા.ભગવાન પણ ઇન્દ્રના ઉપદ્રવને જાણી ગયા.ભગવાને એક શ્રીહસ્તથી ગોવર્ધનપર્વને ધારણ કર્યો.જેમ બાળકો રમતા રમતા ગોબરના છત્તા ઉખાડી હાથમાં લઇ લે છે તેમ ભગવાને એક જ હાથે મહાન ગોર્વધન પર્વતને ઉઠાવી છત્રીની જેમ ધારણ કર્યો .સર્વ વ્રજવાસીઓને એમની ગાયો તથા બીજી સામગ્રી સાથે પર્વત નીચે આવીને આશ્રય લેવાનો આદેશ આપ્યો.સૌએ એમના આદેશનુ પાલન કર્યું.આવી રીતે અનંત યોગ બળથી સતત સાત દિવસ સુધી પર્વત નીચે સૌની રક્ષા કરી..ભગવાનની આજ્ઞાથી સુદર્શન ચક્રે પર્વતની ઉપર સ્થિત રહી જળ પી લીધું અને નીચે કુંડલાકારમાં શેષનાગે જળ પ્રવાહ રોકી લીધો.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની અચિંત્ય યોગશક્તિ જોઇને ઈન્દ્રને આશ્ચય થયું.ઇન્દ્રનુ ઘમંડ ઓગળી ગયુ.મેઘોને વરસાદ ન વરસાવાની આજ્ઞા કરી. વસાદ બંધ થયો એટલે વ્રજવાસીઓ પોતાના સ્થાનો પર પાછા ફર્યા.વ્રજવાસીઓના જીવનમાં આ પ્રસંગ અવિસ્મરણીય રહ્યો.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગિરીરાજને મૂળ સ્થાને મૂકી દીધો.ઇન્દ્રે ભગવાન પાસે ક્ષમા માંગી.શ્રીકૃષ્ણે ક્ષમા આપતા કહ્યું કે તારા ઐશ્વર્ય અને અધિકારને લીધે તારામા આવેલ અભિમાનને દૂર કરવા માટે જ આ યજ્ઞ બંધ કરાવેલો.આ અવસરે એરાવતે આકાશગંગાના જળથી અને કામધેનુ ગાયે દૂધથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો અભિષેક કર્યો. જેથી ગોવિંદ કહેવાયા.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે વ્રજવાસીઓને કહ્યું કે હવેથી દર વર્ષે ગોવર્ધન પૂજા કરી અન્નકૂટનો પર્વ હર્ષ ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવો.ત્યારથી વ્રજવાસીઓ ગોર્વધન પૂજા કરવા લાગ્યા.

હિંદુ મંદિરોમાં નવા વર્ષનો પ્રથમ ઉત્સવ અન્ન કોટ ઉજવાય છે.આ ઉત્સવે તમામ હિંદુ મંદિરોમાં સ્થાન ગ્રહણ કર્યું છે.

વલ્લાભાચાર્ય સ્થાપિત પુષ્ટિમાર્ગમાં અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં અન્નકૂટ મહોત્સવ ઉજવાય છે.અન્નકૂટ ધરાવાની ખાસ રીત છે જેનુ ચુસ્ત પાલન પુષ્ટિમાર્ગમા કરાય છે.

ગોર્વધન પૂજા બલિ પ્રતિપદા,અન્નકૂટ પૂજા,ગુજરાતી નવુ વર્ષ તરીકે ઉજવાય છે.ભારતીય લોક જીવનમા આ પર્વનુ અધિક મહત્વ છે. આ દિવસે ગાયના ગોબરથી ગોર્વધન પર્વત બનાવાય છે. ગોર્વધનજીની ગોબરથી સુતા હોય એવા પુરુષની આકૃતિ કરી બનાવાય છે.નાભિના સ્થાને માટીનો દિવો પ્રગટાવાય છે. સવારમાં આ પ્રતીકાત્મક ગિરીરાજજીનુ પૂજન થાય છે. પુષ્પો,લતાપતાથી શણગાર કરાય છે.સંધ્યા સમયે ધૂપ,દીપ,નૈવેદ્ય ધરાવાય છે.પૂજા પછી સાત પરિક્રમા થાય છે.આ સમયે ગાયોને ખાસ નિમંત્રણ અપાય છે.ગાયોને શણગારાય છે.શાસ્ત્રોઅનુસાર ગાય ગંગા સમાન પવિત્ર છે અને દેવી લક્ષ્મીનુ સ્વરુપ છે.ગોર્વધન પૂજા સેવા છે અને અન્નકૂટ ઉત્સવ છે.મનોરથ છે.

ગિરીરાજજીને લીલા સૂકા મેવા, શીરો ,દૂધની સામગ્રી ખીર,દાળ,કઢી,કઠોળ,શાકભાજી,વિવિધ પ્રકારની સુકવણી,ઇત્યાદી ધણા પ્રકારના ભોગ ધરાય છે.ચોખાનો મોટો ઢેર કરવામાં આવે છે જે અન્નકોટ કહેવાય છે.

અન્નકોટના દર્શન એ વૈષ્ણવો માટે એક અલૌકિક લહાવો છે.પુષ્ટિમાર્ગનો વિશિષ્ટ ઉત્સવ છે.

Author: સત્વ

Avid reader on varied subjects starting from Religion, Spirituality to Politics and Finance market too.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s