શિવરાત્રી અનેે શિવનું નટરાજ સ્વરૂપ

સંગીત પ્રકૃતિના કણ કણમાં સમાયેલું છે.ભગવાન શિવ સંગીતના જનક છે.શિવજી પહેલા સંગીતનુ જાણકાર કોઈ નહોતું.કારણકે શિવજી બ્રહ્માંડમાં સર્વ પ્રથમ આવ્યા છે.નાદ અને શિવજી એક જ છે.નાદ ધ્વનિ એટલે ‘ૐ’.ૐ માંથી જ શિવજી પ્રગટ થયા છે.નાદથી ધ્વનિ અને ધ્વનિથી વાણીની ઉત્પતિ થયી છે.શિવજીનુ ડમરૂ નાદ સાધનાનુ પ્રતિક છે. શિવરાત્રીને દિવસે શક્તિ સાથે સમાવીત થતું શિવ તત્વ શું છે? શક્તિ શિવત્વમા વિલીન થાય છે.શિવ મૂળમાં સત્ છે.કલ્યાણકારી છે અને રુદ્ર પણ છે.શિવ અને શક્તિની લીલા સમજવા માટે નટરાજ સ્વરૂપને જાણવું જરૂરી છે.નટરાજ નૃત્યનું સ્વરૂપ છે.આ નૃત્યને તાંડવ કહેવાય છે.આ નૃત્યના બે રૂપ છે.

તાંડવ એટલે શું? મુદ્રા એટલે તાંડ.અનેક તાંડ મળીને તાંડવ શબ્દ બન્યો.મુદ્રા અને તાંડવ મળીને જે નૃત્ય થાય તે તાંડવ નૃત્ય.તાડંવ શબ્દ ‘તંડુ’ પરથી મળે છે.તંડુમુની શિવ ભક્ત હતા.ત્રિપુરદહન પછી શિવજીએ ઉલ્લાસથી નર્તન કર્યું.આ નર્તન તંડુમુની શીખ્યા.

તંડુમુનીએ તાંડવ નૃત્ય શિવજી પાસેથી જાણી ભરતમુનિને વર્ણન કર્યું હતું.ભરતમુનિ નાટ્ય શાસ્ત્રના પ્રખર હતા.ભરતમુનિએ નાટ્ય શાસ્ત્રનો પહેલો અધ્યાય લખ્યા પછી શિષ્યોને તાંડવ નૃત્ય નું શિક્ષણ આપતા.તેમના શિષ્યોમાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ હતી જે શિવજી સમક્ષ નૃત્ય પ્રસ્તુત કરતા.પાર્વતીજીએ બાણાસુરની પુત્રીને આ નૃત્ય શીખવ્યું હતું.શિવજીનુ તાંડવ નૃત્ય પાંચ ક્રિયા બતાવે છે.સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, અનુગ્રહ,તિરોભાવ, સંહાર.

શિવજીની બે અવસ્થા મનાય છે.એક સમાધિ અને બીજી તાંડવ.સમાધિ નિર્ગુણ અવસ્થા છે.જ્યારે નૃત્ય અવસ્થા સગુણ છે.શિવજીનુ નૃત્ય તાંડવ નૃત્ય કહેવાય છે.તાડંવનૃત્યના બે પ્રકાર છે.રૌદ્ર તાંડવ અને આનંદ તાંડવ.જ્યારે શિવજી રૌદ્ર રૂપ ધારણ કરે ત્યારે રૂદ્રત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.આનંદ તાંડવ કરે તે નટરાજ કહેવાય છે.

નટરાજ.તાડંવ નૃત્ય કરતાં શિવજી નટરાજ સ્વરૂપ છે.આ નૃત્ય કરતી વખતે શિવજીની પ્રગટ શક્તિ ૮૦ટકા હોય છે જે દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરેલા સંતો જોઇ શકે છે.પુરાણો પ્રમાણે ભગવાન શિવ ધ્યાનાવ્સથામા હોય છે. કળિયુગના અંત સમયે રાગિણી નામની ગંધર્વ કન્યા સુરનો આરંભ કરે છે આ ધ્વનિ સાંભળી ભગવાન શિવને જાણ થાય છે કે તાંડવ નૃત્ય કરવાનો સમય આવી ગયો છે.શિવજી જાગૃત થાય છે અને લયબદ્ધ ડમરૂ હલાવે છે.પછી તરત જ તાંડવ નૃત્ય આરંભ કરે છે.જ્યા સુધી નૃત્ય લયબદ્ધ હોય છે ત્યાં સુધી સૃષ્ટિ વ્યવસ્થિત રહે છે પણ બેભાન અવસ્થામાં કરે તો સૃષ્ટિનો અંત લાવી શકે છે.

માતા પાર્વતીને રત્ન જડિત સિંહાસન પર બેસાડીને શિવજી સંધ્યા સમયે નૃત્ય કરે છે.તે સમયે સરસ્વતી દેવી વીણા વગાડે છે, લક્ષ્મીજી ગીત ગાય છે,ઇન્દ્ર વાંસળી વગાડે છે, વિષ્ણુજી મૃદંગ વગાડે છે અને બ્રહ્માજી તાલ આપે છે.સર્વ દેવગણ આ અનુપમ નૃત્ય દર્શનનો ઉત્સવ મનાવે છે.

તાંડવ નૃત્યના સાત પ્રકાર છે.આનંદ તાંડવ, સંધ્યા તાંડવ, કાલિકા તાંડવ, ત્રિપુર તાંડવ, ગૌરી તાંડવ,સંહારતાડંવ,ઉમાતાડંવ.ગૌરી તાંડવ અને ઉમાતાડંવ ઉગ્ર તાંડવ નૃત્ય છે.શિવજી ભૈરવ અને વીરભદ્ર સ્વરૂપે નૃત્ય કરે છે.સાથે ગૌરી હોય છે, સ્મશાન ભૂમિ,બળતી ચિત્તા અને ભૂતગણો સાથે નૃત્ય કરે છે.જ્યા જીવોનો અહંકાર ભસ્મસાત્ થાય છે તે સ્મશાન ભૂમિ છે.આનંદ તાંડવનુ સ્વરૂપ નટરાજ કહેવાય છે.

નટરાજની મૂર્તિમાં ચારે તરફ અગ્નિ છે તે બ્રહ્માંડનુ પ્રતિક છે.શિવજી એક પગ પર ઉભા છે.અને બીજા પગથી બોના અક્શમા અસૂરને દબાવી રાખ્યો છે.બોના અજ્ઞાનનુ પ્રતિક છે.ચાર ભૂજાઓ છે.પહેલો જમણો હાથ જે ઉપરની તરફ છે તે હાથમાં ડમરૂ છે.ડમરૂ સૃજનનુ પ્રતિક છે.બીજા હાથમાં અગ્નિ છે જે વિનાશ દર્શાવે છે.બીજો જમણો હાથ અભય મુદ્રામાં છે જે બુરાઈથી રક્ષણ કરવાનું પ્રતિક છે.બીજો ડાબો હાથ ઉઠેલા પગ તરફ છે જે મોક્ષ માર્ગ દર્શાવે છે.નટરાજના શરીર પર લહેરાતા સર્પ કુંડલિની શક્તિનુ પ્રતિક છે.નટરાજ મૂર્તિ સંપૂર્ણ ૐ આકારમાં છે.

શિવજીનું નટરાજ સ્વરૂપ તેમનાં અન્ય સ્વરૂપની જેમ મનમોહક છે.નટરાજ નૃત્યમાં શિવ પ્રસન્ન થાય છે અને તાંડવ નૃત્યમાં શિવજી નારાજ થાય છે.બંને નૃત્યનુ મહાત્મ્ય સૃષ્ટિના જીવને માયાના બંધનમાંથી મુક્ત કરવાનું છે.

Author: સત્વ

Avid reader on varied subjects starting from Religion, Spirituality to Politics and Finance market too.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s