પ્રકાશનું પર્વ ગુરુનાનક જયંતી.

દરેક સમાજમાં વિવિધ અને વિભિન્ન પ્રકારના લોકોરહે છે.વિભિન્ન ધર્મ,જાતિ,રંગ,માન્યતાઓ.આદર્શ સ્થિતી ત્યારે હોય છે જ્યારે સમાજના દરેક વર્ગમા સમાનતા જોવા મળે. પણ ભેદભાવ તો હોય જ છે જે સામાજીક બુરાઇ અને શોષણમા પરિણમે છે.

દુનિયાના દરેક દેશોના ઇતિહાસમા કેટલાયે પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ હોય છે જે સમાજના શોષિત વર્ગની પ્રગતિ માટે જ જન્મ લે છે.આ વ્યક્તિઓ માનવતા અને માણસાઇ પ્રતિ ચિંતિત થાય છે,સમાજના માહોલમા બદલાવ લાવે છે.

એક સમાજ સુધારક એક આમ ઇન્સાન હોય છે જે અસાધારણ માનવ સેવા કરે છે.

ગુરુનાનકના જન્મ સમયે ભારતમાં સામાજીક,રાજકીય,આર્થિક પરિસ્થિતિ ડામાડોળ થઇ ગયી હતી.લોકો હતાશામા હતા કારણ કે જાતિવાદ કટ્ટર હતો.ઉપરથી બહારની પ્રજાનુ આક્રમણ.એ લોકોની માન્યતાઓ અને રહેણીકરણીનો પ્રભાવ. ભારતની પ્રજા પોતાની જ સંસ્કૃતિથી વિમુખ થવા લાગી. અંધશ્રદ્ધાએ બળતામાં ઘી હોમ્યું.આવા કપરા કાળમા ગુરુનાનકને એક જ રસ્તો દેખાતો હતો કે પ્રજાને એકજુટ કરવી એક મત કરવી.દરેક ધર્મના લોકો એકબીજાનો આદર કરે.

550 વર્ષ પહેલા શિખોના પ્રથમ ગુરુ અને શિખ ધર્મના સ્થાપકનો જન્મ રાવી નદી કિનારે તલવંડી ગામ જે આજે પાકિસ્તાનમા છે.કાર્તિક પૂર્ણમાના દિવસે થયો હતો.પિતા કલ્યાણચંદ અને માતા તૃપ્તાદેવીનુ સંતાન.બહેનનુ નામ નાનકી.

તલવંડી પાછળથી નાનકાના સાહિબ તરીકે ઓળખય છે.શિખોનુ યાત્રાધામ છે.

બાળપણથી પ્રખર બુદ્ધિના લક્ષણ .સાંસરિક વિષયોમા ખાસ લગાવ ન રહેતો.

સાત વર્ષની ઉમરે સંસ્કૃતમા પ્રખરતા મેળવી. અલૌકિક અને અદભૂત જ્ઞાનથી સૌને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા હતા.તેર વર્ષની ઉંમરે ફારસી ભાષામા પ્રખરતા મેળવી અને સોળમે વર્ષે તેજસ્વી વિદ્ધાન તરીકે સમાજમાં ઓળખાવા લાગ્યા. નાનક વધુ પડતો સમય આધ્યાત્મિક ચિંતન અને સત્સંગમા વ્યતીત કરતા.પંડિત અને મૌલવી સૌ કોઇ નાનકની દિવ્યતાથી પ્રભાવિત થયા હતા.લગ્ન બાદ પત્ની સુખમણિથી બે પુત્રો થયા શ્રીચંદ અને લખમીચંદ.ગુરુનાનકજીના નાનપણના મિત્ર હતા ભાઇ મરદાના.નાનકજી કરતા દસ વર્ષ મોટા અને ઉચ્ચકોટિના સંગીતકાર હતા.નાનકજીના સુખ દુ:ખના સાથીદાર હતા.નાનકજી સાથે ચાલીસ હજાર કિલોમીટરની પગપાળા યાત્રા કરી હતી.ગુરુનાનકની વાણીનો પ્રચાર પ્રસાર કરતા.

થોડા સમય પછી નાનક પોતાના ચાર સાથીઓ સાથે તીર્થયાત્રા પર નીકળી ગયા.પંજાબના વિભિન્ન સ્થાનોની યાત્રાઓ કરી.ત્યાર પછી તો કુરુક્ષેત્ર,હરિદ્વાર,જોશીમઠ,રીઠાસાહિબ, ગોરખમત્તા જે આજે નાનક મત્તા કહેવાયછે.અયોધ્યા,વારાણસી,ગયા,પટના,આસામ,ગૌહાટી,ઢાકા,પુરી,કટક,રામેશ્વર,શ્રીલંકા,આપણા ગુજરાતમાં જૂનાગઢ,દ્વારકા,ભરુચ,મધ્ય પ્રદેશમા ઉજ્જેન,અજમેર,લડાખ,તિબેટ,અમરનાથ,શ્રીનગર..આખા ભારતની યાત્રા કરી.નાનકજીએ મુસ્લિમ ધાર્મિક સ્થાનો મક્કા,મદીના,બગદાદ,તુર્કત્સાન,તહેરાન,કાબુલ,કંધાર અને જલાલાબાદ .આ યાત્રાઓ સમુદ્ર માર્ગે કરી હતી.

પ્રવાસનો મુખ્ય હેતુ એક રાષ્ટ્ર કેન્દ્રિત વિચાર અને ઇશ્વર પ્રત્યેની આસ્થા લોકોમા જાગરુકતા લાવવાનો હતો.નાનકજી મહાન ક્રાન્તિકારી,સમાજ સુધારક અને રાષ્ટ્રવાદી ગુરુ હતા.ગુરુનાનકજીના યાત્રાપ્રવાસે તેમને દુરદર્શી બનાવ્યા.યુગદ્રષ્ટા કહેવાયા.

ધર્મના નામે થતા અનાચારને કારણે ગુરુનાનકે નિર્ગુણ બ્રહ્મની ઉપાસના પર બળ આપ્યું.તેઓ કહેતા જન્મથી કોઇ હિન્દુ નથી,કોઇ મુસલમાન નથી.એકેશ્વરવાદનુ દર્શન લોકોને સમજાવ્યું. ઓમકાર નિર્ગુણ બ્રહ્મની ઉપાસના કરવા જ્ઞાન આપ્યું.

1520 મા બાબરે ભારત પર આક્રમણ કર્યુ.ભારતમાતાને રક્તરંજિત કર્યા.ધાર્મિક સ્થળો તોડી પાડ્યા.મુગલ સિપાહીઓના અત્યાચારથી ગામે ગામ ઉજડી ગયા.સ્ત્રીઓ અને બાળકોની હત્યાઓ કરી.ગુરુનાનકજીએ બાબરના કૃત્યોનો કડક શબ્દોમા વિરોધ કર્યો.બાબરે નાનકજીને જેલમા પૂરી દીધા.આ બનાવે શિખ ધર્મના ઇતિહાસમાં એક સ્વતંત્રતા આંદોલનનો પ્રારંભ થયો. દક્ષિણભારતથી ઉત્તરભારતમાં ચાલી રહેલા ભક્તિ આંદોલનના ભાગ રુપે અનેક સામાજીક કાર્યની શરુઆત થઇ.

શિખ ધર્મની સ્થાપના કરી.એક સમાજ સુધારકના રુપમાં ગુરુનાનકે મહિલાઓની સ્થિતિ,ગરીબ અને પછાત જાતીના લોકોની દશા સુધારવામાં ઘણા કાર્ય કર્યા.મહિલાઓ જાહેરમા ભજન,કિર્તન અને ધૂન ગાવામા આગળ આવવા લાગી.ગુરુનાનકે જાતિ પ્રથા અને મુગલશાસનની નિતીઓનો વિરોધ કરી એક નવો રસ્તો સમાજ સમક્ષ મૂક્યો.પોતે કવિતા અને નાના નાના દોહાની રચના કરતા.947 શબ્દોની રચના કરી જે શિખ ધર્મના ગુરુગ્રંથ સાહિબમાં અંકિત છે.આજે પણ શિખ પ્રજા આ ગ્રંથનુ પઠન કરે છે.ભાઇ મરદાના સાથે મળીને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના આધારે શબ્દ ગાયન પ્રણાલીનો વિકાસ કર્યો જે આજે પણ ગુરુદ્વારાઓમા ગવાય છે.

કરતારપૂર પાકિસ્તાનમા છે.આ શહેર ગુરુનાનકજીએ 1522મા વસાવ્યુ હતું. તેમનુ શેષ જીવન ત્યાં જ વીતાવ્યું .ત્યાં રોજ કિર્તન,ભજન,પ્રભાતફેરી,અને લંગર એટલે કે સમુહ ભોજનની પ્રથા શરુ કરી.

ગુરુમત દેશદેશાંતરમા ફેલાવ્યો.શિખધર્મના પ્રથમ ગુરુ નાનકદેવજી બન્યા.ગુરુમતનો પ્રચાર ત્યાર પછીના નવ ગુરુઓએ કર્યો.દસમા ગુરુ ગોવિંદસિંહ હતા.ગુરુગોવિંદસિંહે જ્ઞાનગુરુ ગ્રંથ સાહિબનો ઉપદેશ આપ્યો.દરેક ધર્મ ‘એક’ની આરાધના કરે છે.’એક’ની વિભિન્ન અવસ્થાઓનુ વર્ણન શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમા છે જે નિરાળુ છે.જીવ આત્મા નિરાકાર છે,જેની પાસે ચાર ગુણ છે

બાકી ચાર ગુણ પ્રાપ્ત કરવા જીવ આત્મા પાછો નિરંકારમા સમાઇ જાય છે.પણ જીવ આત્માને ગુરુમત જ્ઞાન સમજવુ જરુરી છે.આત્મ ચિંતન.નિરંકારી આત્માનુ સ્વંય ચિતંન કરી નિરંકારમા ભળવું.

અનેક લોકોએ શિખગુરુઓ પાસેથી દિક્ષા લઇ શિખ સંપ્રદાય અપનાવ્યો.આજે ભારતમાં શિખ સંપ્રદાય એક પવિત્ર અને અનુપમ સ્થાન ધરાવે છે.આ સંપ્રદાય સરળ, સહજ અને સાદો છે.કોઇ લેણ દેણમા નથી માનતા.મનુષ્ય ઉધમ કરતા કરતા જીવે,કમાણી કરે,પરિશ્રમ કરે,,કિર્તન ધ્યાન કરે. શિખ ધર્મ ભારતીય સંત પરંપરાનો પંથ છે જે સનાતન ધર્મનુ દર્શન કરાવે છે.આજે દુનીયામા 25 મિલિયન શિખ અનુયાયીઓ છે.અનેક જાણીતા ગુરુદ્વારા છે જેની શિખ ધર્મના અનુયાયીઓ યાત્રા કરે છે.

ભારતમાં અમૃતસરનુ સુવર્ણ મંદીર શિખ પ્રજાનુ જાણીતુ યાત્રા ધામ છે.હિમાલયમા હેમકુંડ સાહિબ છે.હેમ એટલે બરફ અને કુંડ એટલે એક પાત્ર. આ સ્થળ પર છ મહીના સુધી તો બરફ વર્ષાને કારણે જવાતુ નથી.તારાના આકારનુ આ સ્થળ શિખોનુ માનીતુ છે.

.ગુરુદ્વારા મણીકરન સાહિબ મનાલીમા છે.આ જગ્યા ગુરુનાનકના પ્રથમ ધ્યાનની છે.ચંડીગઢ પાસે આનંદપૂર સાહિબ છે જ્યા શિખ ધર્મની સંસ્થા છે.પટના સાહિબ બિહારમા છે.જે મહારાજા રણજીતસિહે બનાવ્યુ છે,ગુરુ ગોવિંદસિહની યાદમા.દિલ્હીમાં બંગલા સાહિબ છે.મહારાષ્ટ્રના નાંદેડ માં જાણીતુ તખ્ત સચખંડ શ્રી હજુર અબચલનગર સાહિબ ગુરુ દ્વારા છે જે દસમા ગુરુ ગોવિંદસિહનુ નિર્વાણ સ્થળ મનાય છે.

ગુરુદાસપુરમા ગુરુદ્વારા કંધસાહિબ છે.જ્યા ગુરુનાનકના લગ્ન થયા હતા.કપૂરથલામા ગુરુદ્વારા હાટ સાહિબ છે જ્યાં ગુરુનાનકજી શાહી ભંડારાની દેખરેખ કરતાં.અહિંયાથી જ ગુરુનાનકજીને ‘તેરા’શબ્દથી પોતાની રાહનો આભાસ થયો.કપૂરથલામા ગુરુદ્વારા કોઠી સાહિબ છે અને ગુરુદ્વારા બેર સાહિબ છે.ભાઇ મરદાના સાથે વૈન નદીના કિનારે ગુરુનાનક બેઠા હતા ત્યારે ત્રણ દિવસથી નદીમા બેઠા રહ્યા.લોકોએ ડુબી ગયા એમ માન્યું પણપાછા ફર્યા ત્યારે તેમને ઇશ્વરનો સાક્ષાત્કાર થયો.એક ઓમકાર સતિનામનુ ઉચ્ચારણ કર્યું.ત્યાં બોરનુ ઝાડ વાવ્યું જે આજે પણ છે.ગુરુદ્વારા અચલસાહિબ ગુરુદાસપુરમા છે.પોતાની યાત્રાઓવખતે ત્યાં રોકાયા હતા.નાથપંથીઓ સાથે ધાર્મિક ચર્ચાઓ કરી હતી.ઇશ્વર સુધી પ્રેમના માર્ગે પહોંચાય છે.ત્યાં જ ગુરુ દ્વારા ડેરાબાબા નાનક છે.આ સ્થળે ધણાં બધા લોકોને શિખ ધર્મના અનુયાયી બનાવ્યા.

ગુરુનાનકજી 22 નવેબંર 1539મા જ્યોતિમા વિલીન થઇ ગયા.

ગુરુનાનક દેવજીના જન્મ દિવસને ગુરુનાનક જયંતી રુપે ઉજવાય છે.કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે શિખશ્રધ્ધાળુઓ દિવાળીની જેમ ઉત્સવ ઉજવે છે.ગુરુ પર્વ અને પ્રકાશ પર્વ ના નામે મનાય છે.સવારના પ્રભાત ફેરી નીકળે છે.વાહે ગુરુ વાહે ગુરુનુ રટણ કરતા કરતા ઝાઝપખાલ સાથે જાપ ગાય છે. ગુરુદ્રારાઓમા શબ્દ કિર્તન,ગુરુબાણીના પાઠ ગવાય છે. સાંજના સમયે લંગર થાય છે.શિખ સમુદાય સમુહમા ભોજન કરે છે.આ એક્તાની ઓળખ છે.

એકઓંકાર,સતિનામ,કરતા પુરખુ નિરભઉ

નિરબૈર,અકાલ મૂરતિ,અજૂની,સૈમ ગુરપ્રસાદી.

ભગવાન એક જ છે,જે નિર્માણ કરે છે,જે નીડર છે,જેના મનમાં વેર નથી,જેનો કોઇ આકાર નથી,જે જન્મ મૃત્યુથી પર છે,જે પોતે જ પ્રકાશમાન છે.તેના નામ સ્મરણથી આર્શીવાદ પ્રાપ્ત થાય છે . ગુરુનાનકજી

અન્નકોટ અને ગોર્વધન પૂજા મહોત્સવ

જેમ ખેડૂતો રાજાને વાર્ષિક કર આપે એમ સમસ્ત વ્રજવાસીઓ પ્રતિવર્ષ શરદૠતુમાં દેવરાજઇન્દ્રની પૂજા કરી ભોગ ધરાવતા.ઇન્દ્રદેવની કૃપાથી વરસાદ વરસે તો ખેતીવાડીને જળ મળે અને પશુઓને ઘાસચારો.

વેદોમાં નવા વર્ષે વરુણ,અગ્નિ,ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓના પૂજનનો મહિમા વર્ણવ્યો છે.

ભાદરવા સુદ સાતમથી યશોદાજી અને ગોપીજનો માનસી ગંગામાં સ્નાન કરી ઇન્દ્રપૂજાની શરુઆત કરતા.ગોવર્ધન પૂજા દ્રાપર યુગમાં કરાતી હતી. બલિપૂજા,ગોર્વધનપૂજા, ગાય બળદની પૂજા આરતી કરી મીઠાઇ ખાદ્ય વસ્તુઓ અર્પણ કરવામાં આવતી.. પર્વતની સાથે ઇન્દ્રની પણ પૂજા થતી હતી. દીપાવલીના બીજા દિવસે વ્રજવાસીઓ ઇન્દ્રને ભોગ ધરતાં હતાં. જે ને મહેન્દ્રયાગ કહેતા.

એક વાર આવી રીતે સામગ્રીનો સંચય થતો જોઇ શ્રીકૃષ્ણે નંદબાવાને પ્રશ્ન કર્યો કે આ ઇન્દ્રની પૂજાનું લૌકિક કે પારલૌકિક ફળ શું છે?નંદબાવાએ કહ્યું આ પૂજન ભોગ અને મોક્ષ પ્રદાન કરે છે.શ્રીકૃષ્ણે કહ્યુ,”,દેવતાઓ પોતાના પુણ્યકર્મોથી સ્વર્ગ સુખ ભોગવે જ છે.જો ભોગ દ્વારા શુભ કર્મનો ક્ષય થાય તો દેવતાઓને પણ મર્ત્યલોકમા આવવુ પડે છે.ગૌ,બ્રાહ્મણ,સાધુ,અગ્નિ,દેવતા,વેદ તથા ધર્મ_ આ ભગવાન યજ્ઞેશ્વરની વિભૂતિઓ છે.એનો આધાર લઇ જે શ્રીહરિનુ ભજન કરે છે તે સદા લોક પરલોકમાં સુખી થાય છે.ભગવાનના વક્ષ:સ્થળમાંથી પ્રગટ થયેલ ગિરીન્દ્રોનો સમ્રાટ ગોર્વધન પર્વત મહર્ષિ પુલસ્ત્યની કૃપાથી વ્રજમંડળમા પ્રગટ થયો છે.ગૌ,બ્રાહ્મણ અને દેવતાઓની પૂજા કરી આ ભોગ સામગ્રી ગિરીરાજને અર્પણ કરો જે યજ્ઞોનો રાજા કહેવાશે.આપણે ગોર્વધન પૂજા કરવી જોઇએ કારણ કે આપણી ગાયો ત્યાં ચરવા જાય છે..ગિરીરાજની છત્રછાયામાં આપણે આનંદથી રહીએ છે.એમાથી નીકળતાનદી અને ઝરણાં આપણને અને પશુધનને પોષણ આપે છે.એમના વગર જીવન જીવવું મુશ્કેલ થઇ જાય એમ છે.ઇન્દ્રના પરંપરાગત યજ્ઞને મૂકી દેવો યોગ્ય છે.”

ઇન્દ્ર તો ક્યારેય દર્શન નથી આપતા .પૂજા ન કરીયે તો કોપ કરે છ.શ્રીકૃષ્ણે વાક્ચાતુર્યથી વ્રજવાસીઓને ગોર્વઘન પૂજા કરવા માટે સમજાવ્યા.

સર્વ વ્રજવાસીઓએ સાથે મળી શ્રીગિરીરાજ પૂજનનું આયોજન કર્યું.નંદબાવા અને યશોદા બંને પુત્ર બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણ સાથે પ્રસન્નતાપૂર્વક ઉત્કંઠ થયા.સાથે ગર્ગાચાર્ય પણ હતા.નંદ,ઉપનંદ અને વૃષભાનુ ગણ પોતાના પરિવાર સાથે ગિરીરાજ સમક્ષ પહોંચી ગયા.

શ્રીરાધાસખી સમુદાય સાથે ત્યાં પહોંચી સુશોભિત થયા.

બાળગોપ,યુવાન અને વૃદ્ધગોપ સૌ પીતામ્બર,પાઘડી,મોરપંખ,ગુંજામાળા વગેરેથી વિભૂષિત થઇ વાંસળી લઇ ગિરીરાજ પૂજનના આયોજનમાં સંમ્મલિત થયા.સૌએ પોતાની સામગ્રીઓ લઇ ગિરીરાજને સર્મપિત કરી.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પ્રેરણાથી વ્રજવાસીઓએ ઇન્દ્રની પૂજા છોડીને શ્રીગિરીરાજની પૂજા કરી.સમસ્ત વ્રજવાસીઓએ ગિરીરાજ સમક્ષ એટલી સામગ્રી સજાવી કે અન્નનો કોટ એટલે ઢગલો સર્જાઇ ગયો.

શ્રીકૃષ્ણ ગિરીરાજ ગોવર્ધન પર એક બીજું વિશાળ શરીર ધારણ કરીને સમર્પેલી સામગ્રી સૌના આશ્ર્શર્ય અને આનંદ વચ્ચે આરોગવા લાગ્યા.

ઇન્દ્ર પોતાની પૂજા નથી થતી જાણીને વ્રજવાસીઓ પર ગુસ્સે થયો અને તેણે મેઘોને વ્રજમાં પ્રલય મચાવવાની આજ્ઞા કરી.આથી મેઘ અને વીજળીઓના ઝબકારા અને ગર્જના કરતા પ્રચંડ પવન સાથે અત્યંત વરસાદ વરસવા લાગ્યો.પશુઓ અને વ્રજવાસીઓ શીતને લઇને કાંપી ગયા.સૌ શ્રીકૃષ્ણના ચરણમાં આવી પહોંચ્યા.ભગવાન પણ ઇન્દ્રના ઉપદ્રવને જાણી ગયા.ભગવાને એક શ્રીહસ્તથી ગોવર્ધનપર્વને ધારણ કર્યો.જેમ બાળકો રમતા રમતા ગોબરના છત્તા ઉખાડી હાથમાં લઇ લે છે તેમ ભગવાને એક જ હાથે મહાન ગોર્વધન પર્વતને ઉઠાવી છત્રીની જેમ ધારણ કર્યો .સર્વ વ્રજવાસીઓને એમની ગાયો તથા બીજી સામગ્રી સાથે પર્વત નીચે આવીને આશ્રય લેવાનો આદેશ આપ્યો.સૌએ એમના આદેશનુ પાલન કર્યું.આવી રીતે અનંત યોગ બળથી સતત સાત દિવસ સુધી પર્વત નીચે સૌની રક્ષા કરી..ભગવાનની આજ્ઞાથી સુદર્શન ચક્રે પર્વતની ઉપર સ્થિત રહી જળ પી લીધું અને નીચે કુંડલાકારમાં શેષનાગે જળ પ્રવાહ રોકી લીધો.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની અચિંત્ય યોગશક્તિ જોઇને ઈન્દ્રને આશ્ચય થયું.ઇન્દ્રનુ ઘમંડ ઓગળી ગયુ.મેઘોને વરસાદ ન વરસાવાની આજ્ઞા કરી. વસાદ બંધ થયો એટલે વ્રજવાસીઓ પોતાના સ્થાનો પર પાછા ફર્યા.વ્રજવાસીઓના જીવનમાં આ પ્રસંગ અવિસ્મરણીય રહ્યો.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ગિરીરાજને મૂળ સ્થાને મૂકી દીધો.ઇન્દ્રે ભગવાન પાસે ક્ષમા માંગી.શ્રીકૃષ્ણે ક્ષમા આપતા કહ્યું કે તારા ઐશ્વર્ય અને અધિકારને લીધે તારામા આવેલ અભિમાનને દૂર કરવા માટે જ આ યજ્ઞ બંધ કરાવેલો.આ અવસરે એરાવતે આકાશગંગાના જળથી અને કામધેનુ ગાયે દૂધથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો અભિષેક કર્યો. જેથી ગોવિંદ કહેવાયા.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે વ્રજવાસીઓને કહ્યું કે હવેથી દર વર્ષે ગોવર્ધન પૂજા કરી અન્નકૂટનો પર્વ હર્ષ ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવો.ત્યારથી વ્રજવાસીઓ ગોર્વધન પૂજા કરવા લાગ્યા.

હિંદુ મંદિરોમાં નવા વર્ષનો પ્રથમ ઉત્સવ અન્ન કોટ ઉજવાય છે.આ ઉત્સવે તમામ હિંદુ મંદિરોમાં સ્થાન ગ્રહણ કર્યું છે.

વલ્લાભાચાર્ય સ્થાપિત પુષ્ટિમાર્ગમાં અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં અન્નકૂટ મહોત્સવ ઉજવાય છે.અન્નકૂટ ધરાવાની ખાસ રીત છે જેનુ ચુસ્ત પાલન પુષ્ટિમાર્ગમા કરાય છે.

ગોર્વધન પૂજા બલિ પ્રતિપદા,અન્નકૂટ પૂજા,ગુજરાતી નવુ વર્ષ તરીકે ઉજવાય છે.ભારતીય લોક જીવનમા આ પર્વનુ અધિક મહત્વ છે. આ દિવસે ગાયના ગોબરથી ગોર્વધન પર્વત બનાવાય છે. ગોર્વધનજીની ગોબરથી સુતા હોય એવા પુરુષની આકૃતિ કરી બનાવાય છે.નાભિના સ્થાને માટીનો દિવો પ્રગટાવાય છે. સવારમાં આ પ્રતીકાત્મક ગિરીરાજજીનુ પૂજન થાય છે. પુષ્પો,લતાપતાથી શણગાર કરાય છે.સંધ્યા સમયે ધૂપ,દીપ,નૈવેદ્ય ધરાવાય છે.પૂજા પછી સાત પરિક્રમા થાય છે.આ સમયે ગાયોને ખાસ નિમંત્રણ અપાય છે.ગાયોને શણગારાય છે.શાસ્ત્રોઅનુસાર ગાય ગંગા સમાન પવિત્ર છે અને દેવી લક્ષ્મીનુ સ્વરુપ છે.ગોર્વધન પૂજા સેવા છે અને અન્નકૂટ ઉત્સવ છે.મનોરથ છે.

ગિરીરાજજીને લીલા સૂકા મેવા, શીરો ,દૂધની સામગ્રી ખીર,દાળ,કઢી,કઠોળ,શાકભાજી,વિવિધ પ્રકારની સુકવણી,ઇત્યાદી ધણા પ્રકારના ભોગ ધરાય છે.ચોખાનો મોટો ઢેર કરવામાં આવે છે જે અન્નકોટ કહેવાય છે.

અન્નકોટના દર્શન એ વૈષ્ણવો માટે એક અલૌકિક લહાવો છે.પુષ્ટિમાર્ગનો વિશિષ્ટ ઉત્સવ છે.

માદુર્ગાના નવ આધ્યત્મિક સ્વરુપ અને સ્ત્રીનુ જીવનચક્ર

ભારતીય સમાજમા નવરાત્રી દેશના દરેક રાજ્યોમા પરંપરાગત રીતે ઉજવાય છે.આ નવરાત્રી એટલે નવરાત.આ નવ દિવસોમા શક્તિપૂજા નવ સ્વરુપોની થાય છે.દસમો દિવસ વિજયનો દિવસ વિજ્યાદશમી,દશેરા તરીકે ભારતભરમાં ઉલ્લાસથી ઉજવાય છે.પિતૃપ્રધાન ગણાતા ભારતીય સમાજમાં આ તહેવાર સ્ત્રી શક્તિની આરધાના કરવાનું મહત્વ બતાવે છે.આમ તો વરસમા ચાર નવરાત્રી હોય છે, દિવાળી પછી મહામહીનામા માહી નવરાત્રી હોય છે.જે ગુપ્ત નવરાત્રી કહેવાય છે.

ચૈત્રી જે વસંતૠતુમા ઉજવાય છે.પ્રથમ દિવસે ગુડીપડવો અને નવમે દિવસે રામજન્મ રામનવમીના ઉત્સવ ઉજવાય છે.જે સમગ્ર ભારતમા ધામધૂમથી ઉજવાય છે.બીજી નવરાત્રી અષાઢ મહીનામા ગુપ્ત નવરાત્રી હોય છે.જે ગાયત્રી ઉપાસકો માટૈ મહત્વની હોય છે.શાકંભરી નવરાત્રી પણ કહેવાય છે.

શરદ એટલેકે આસોનવરાત્રી ખૂબ જ મહત્વની મહાનવરાત્રી છે.આ નવરાત્રી દરમ્યાન શક્તિના નવસ્વરુપોની પૂજા થાય છે.નવે નવ સ્વરુપ ચેતનાના સ્વરુપનુ છે. નવરાત્રીના નવ દિવસોમાંપાર્વતી,લક્ષ્મી અને સરસ્વતીના નવ સ્વરુપોની પૂજા થાય છે જે નવદુર્ગાના નવ સ્વરુપ છે.

નવરાત્રીના પ્રથમ દિવસેમાતાજીનું શૈલપુત્રી સ્વરુપ હોય છે.પર્વતની પુત્રી. શૈલપુત્રી એટલે કૈલાશ પર્વતની પુત્રી. ચેતનાનુ સર્વોચ્ચતમ સ્થાન.યોગીજન ચિત્તને મુલાધાર ચ્રકમા સ્થિત કરી આરાધના કરેછે.

બીજા દિવસે માતાજીનુ બ્રહ્મચારિણી સ્વરુપ હોયછે.બ્રહ્મ એટલે જે આદિ અને અંત નથી.સર્વ વ્યાપ્ત છે.સર્વ શ્રેષ્ઠ છે.માદુર્ગાનુ શાંતિપૂર્ણ સ્વરુપ.યોગીજન સ્વાદ્યિષ્ઠાનચર્કમા ચિત્ત સ્થિત કરી આરાધના કરે છે. માતાજીના ચરણોમાં મન એકાગ્ર કરે છે.બ્રહ્મ એટલે તપસ્યા અને ચારિણી એટલે આચરણ કરનારી.તપનુઆચરણકરનારી..ભગવાનશિવને પ્રાપ્ત કરવા તપ કર્યું હતુ. સાધક કુંડલિની શક્તિ જાગૃત કરવા સાધના કરે છે.

ત્રીજાદિવસે માતાજીનુ ચંદ્રઘંટાસ્વરુપ હોય છે.માતાનુ સ્વરુપ ઉગ્ર છે.ચંદ્રઘંટા એટલે ચંદ્ર જેઆપણા મનનુ પ્રતિક છે.આપણી સતત બદલાતી ભાવનાઓ અને વિચારધારાનુ પ્રતિક છે.ભાવના અને વિચારોમાં પણ ચેતના હોય છે.ઘંટા એટલે કે ઘંટ.ચઢાવ ઉતાર અનુભવતુ મન જ્યારે એકાગ્ર થઇ આરાધના કરે છ ત્યારે દૈવીય શક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. આ દિવસે યોગીજનનુ ચિત્ત મણીપૂર ચક્રમા સ્થિત હોય છે. માચંદ્રઘંટાની કૃપાથી અલૌકિક દર્શન થાય છે.દિવ્ય સુગંધોનો અનુભવ થાય છે અને દિવ્ય ધ્વનિયો સંભળાય છે.આ સમય સાધક માટે સાવધાનીનો હોય છે..

ચોથા દિવસે માતાજીનુ કુષ્માંડાનુ સ્વરુપ હોય છે.માતાજીનુ સ્વરુપ ખુશીનુ છે.કુષ્માંડનો અર્થ આમ તો શાકભાજીમા વપરાતુ કોળુ એવો થાય છે.મા કુષ્માંડા સુર્યલોકમાં વાસ કરેશછે.બ્રહ્માંડને ઉત્પન્ન કરવાનુ કારણ હોવાથી કુષ્માંડ નામ છે.સંપૂર્ણ સૃષ્ટિ એક ઉર્જાનો ગોળો છે જે ઉર્જા સૂક્ષ્મ છે અને વિશાળ પણ છે.આ સર્વ વ્યાપી ચેતનાનો અનુભવ કરાવનારી મા કુષ્માંડા છે. આ દિવસે સાધકનુ ચિત્ત અનાહતચક્રમા સ્થિત હોય છે.રોગ અને કષ્ટમાંથી મુક્તિ પામે છે

પાંચમાદિવસે માતાજીનુ સ્કંદમાતા સ્વરુપ હોય છે.આર્શીવાદ સ્વરુપ છે.સાધકનુ ચિત્ત વિશુદ્ધ ચક્રમા સ્થિત હોય છે.મોક્ષના દરવાજા ઉધાડનારી છે.સ્કંદમાતા જ્ઞાનની દેવી છે.ભગવાન કાર્તિકેયનું નામ પણ સ્કંદ છે.સ્કંદમાતા વ્યવહારિક જ્ઞાન અને સાથે સાથે ક્રિયા શક્તિ આપે છે.ક્રિયા કરવાથી જ જ્ઞાન ઉપજે છે અને જ્ઞાન હોય તો જ ક્રિયા કરવાની શક્તિ મળે છે.

છઠ્ઠા દિવસે માતાજીનુ કાત્યાયની સ્વરુપ હોય છે.માદુર્ગાની દીકરી સમાન સ્વરુપ છે.આ દિવસે સાધકનુ ચિત્ત આજ્ઞા ચક્રમા હોયછે.સૂક્ષ્મ,અર્દશ્ય,અવ્યક્ત જગતની સત્તા મા કાત્યયાની પાસે છે.કાત્યાયનૠષિના ઘરે જન્મ હોવાથી કાત્યાયની કહેવાય છે.ગોપીઓએ કૃષ્ણની પ્રાપ્તિ માટે કાત્યાયની પૂજન કર્યુ હતુ.કુંવારી કન્યાઓ આ વ્રત કરે છે.વ્રજમંડલની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે.મા કાત્યયાની નકારાત્મકતાનો વિનાશ કરે છે.સકારાત્મક ઉર્જાનો સંચાર કરે છે.

સાતમા દિવસે માતાજીનુ કાલરાત્રી સ્વરુપ હોય છે.ભયંકર સ્વરુપા છે.આ દીવસે સાધકનુ ચિત્ત સહસ્ત્રાચક્રમા સ્થિત હોય છે એટલે ભાનુ ચક્ર કપાળની વચ્ચે.ભાનુ ચક્ર જાગૃત થવાથી સિદ્ધિઓ આપમેળે જ પ્રાપ્ત થાય છે.

બ્રહ્માંડની સમસ્ત સિદ્ધિયોનો અનુભવ થાય છે.માતાજીનુ કાલરાત્રી સ્વરુપ ઉગ્ર છે.સંપૂર્ણ સૃષ્ટિમા સૌથી વધુ ભયાવહ સ્વરુપ છે પણ માતૃત્વને સમર્પિત છે.જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રદાન કરે છે.અંધકારમય સ્થિતિયોંનો વિનાશ કરનારી શક્તિ છે.માતાજીના ત્રણ નેત્રો છે. કેશ ખુલ્લા છે અને ગર્દભ પર સવાર છે.રુપે કાળા છે પણ શુભ ફળ આપે છે.

આઠમા દિવસે માતાજીનુ મહાગૌરી સ્વરુપ હોય છે.માપાર્વતી અને પવિત્રતા સ્વરુપ છે.મહાગૌરી સૌન્દર્યથી ભરપૂર છે.કરુણામયી છે.અલૌકિક રુપ છે.મહાગૌરીની અનુભૂતિ માતાજીનુ ધ્યાન કરવાથી થાય છે.હાથમા ડમરુ કરે છે એટલે શિવનુ પ્રતિક છે.મા નુ સ્વરુપ જ્ઞાની છે.આ દિવસે યોગીજનનુ ચિત્ત સોમચક્ર એટલે કે ઉધ્વ લલાટ પર સ્થિર હોય છે.માતાજીની આરાધનાથી અસંભવ કાર્યને સંભવ કરી શકાય છે.

નવમા દિવસે માતાજીનુ સિદ્ધીદાત્રી સ્વરુપ હોય છે.સરસ્વતીનુ સ્વરુપ છે .વિદ્યાર્થિઓઓ માટે બહુ લાભકારી છે.સિદ્ધીનો અર્થ સંપૂર્ણતા.માતાજી પાસે અણિમા,મહિમા,પ્રાપ્તિ,પ્રકામ્ય,ગરિમા,લધિમા,ઇઁશિત્વ,વશિત્વ એમ આઠ સિદ્ધીઓ છે.સિદ્ધદાત્રી ભૌતિક જગતમાં આગળ વધવા આર્શીવાદ આપે છે એટલે મનોકામના પૂર્ણ કરનારી છે. આ દિવસે સાધકનુ ચિત્ત નિર્વાણ ચક્રમા એટલે કે કપાળની મધ્યમાં સ્થિત હોય છે.

નવરાત્રીના નવે નવ દિવસ શ્રદ્ધાપૂર્વક માતાજીનુ ધ્યાન ધરવાથી સિદ્ધદાત્રી આઠ સિદ્ધી આપે છે.ભગવાન શિવે તપસ્યા કરીને અષ્ટસિદ્ધી માતાજી પાસેથી પ્રાપ્ત કરી હતી.શિવજી સિદ્ધદાત્રીને કારણે અર્ધ્દનારીશ્વર કહેવાયા.

હનુમાનચાલીસામા “અષ્ટસિદ્ધી નૌ નિધી કે દાતા,અસ બર જાનકી માતા.”

હનુમાનજીને અષ્ટસિદ્ધી દુર્ગાસ્વરુપ માતા જાનકીએ આપી છે.

નવદુર્ગા નવ સ્વરુપ સ્ત્રીના જીવનચક્નુ દર્શન કરાવે છે

કન્યાજન્મ શૈલપુત્રી સ્વરુપ છે. સ્ત્રીની કુમારી અવસ્થા બ્રહ્મચારિણી સ્વરુપ છે.વિવાહ ન થાય ત્યાં સુધી ચંદ્ર સમાન નિર્મલ હોય છે જે ચંદ્રઘંટા સ્વરુપ છે.ગર્ભધારણ કરી નવા જીવને જન્મ આપે ત્યારે કૂષ્માંડા સ્વરુપ છે.સંતાનને જન્મ આપ્યા પછી સ્કંમાતા સ્વરુપ છે.સંયમ અને સાધના રુપે કાત્યાયની સ્વરુપ છે. પતિની રક્ષા કરનારી કાલરાત્રી સ્વરુપ છે.કુટુંબ સંભાળનારી મહાગૌરી સ્વરુપ છે.ધરતી છોડીને સ્વર્ગ પ્રયાણ કરતા પહેલાં પોતાના સંતાનને સર્વ સિદ્ધિ સુખ સંપદાના આર્શીવાદ આપે છે તે સિદ્ધિદાત્રી સ્વરુપ છે.

ગણપતિને પ્રિય પવિત્ર દૂર્વા .

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દેવી દેવતાઓ છે તે બધા જ પર્યાવરણના કોઇને કોઇ તત્વ સાથે સંકળાયેલા છે..પર્યાવરણની સજીવ સંપત્તિમા વનસ્પતિ એટલે કે હરિયાળી.આવી જ એક વનસ્પતિ છે દૂર્વા.જેને ધરો પણ કહેવાય છે.

ગણપતિ પૂજનમા ધરો પવિત્ર અને માંગલિક માનવામાં આવે છે.દૂર્વા શબ્દ દુ: અને અવમ પરથી બને છે.દૂ:એટલે દૂર હોવુ અને અવમ એટલે જે પાસે લાવે.ગણેશજી પવિત્ર દૂર્વાથી નજીક આવે છે.

આ વનસ્પતિ પાણીના અભાવથી સુકાઇ જાય તો ફરી પાણી મળતા લીલીછમ થઇ જાય છે.એક જગ્યાએથી મૂળ સાથે ખેંચી બીજે રોપવામાઆવે તો પણ ફરી ઉગી નીકળે છે.અલગ અલગ ટુકડાઓમાં વહેંચાઇને પણ વૃદ્ધિ કરતી રહે છે. ધરોના આ ગુણથી પ્રેરણા મળે છે .દૂર્વાને અમૃતા,અનંતા,ગૌરી,મહૌષધિ,શત્પર્વા ભાર્ગવી જેવા નામથી પણ ઓળખાય છે.શ્રીવિષ્ણુને તુલસી,મહાદેવજીને બિલ્વપત્ર પ્રિય છે તેમ શ્રીગણેશને પત્ર રુપે દૂર્વા પ્રિય છે.તુલસી,બિલ્વ અને દુર્વા આયુર્વેદની દ્રષ્ટિએ ઉત્તમ ઔષધી છે.

દૂર્વામા કેલ્શિયમ પોટ્શયમ,ફાઇબર,પ્રોટીન,કાર્બોહાઇડ્રેટ જેવા ગુણો છે.દૂર્વાને લીલુ લોહી કહેવાય છે કારણકે દૂર્વાનો રસ લોહીની ઉણપ દૂર કરે છે. આ ધરો અટલે કે દૂર્વા ગૌરીપુત્ર ગણેશને અતિપ્રિય છે.આ એક પ્રકારનુ ઘાસ જછે પણ ગણપતિની પૂજા એના વિના પૂર્ણ નથી થતી.દરેક કાર્યની સફળતા માટે આપણે ગણપતિ પૂજન કરીએ છીએ.ગણપતિને પ્રિય મોદક અને દૂર્વા અર્પણ કરીએ છે.

પત્રમ પુષ્પમ ફલમ તોયમ યો મેં ભક્યા પ્રયતચ્છતિ

તદહં ભક્ત્યુપ્વહતમશ્રામી પ્રયતાત્મન..

જો મને કોઇ પ્રેમ અને ભક્તિથી એક પત્ર,એક પુષ્પ,એક ફળ કે જળ અર્પણ કરશે,હું તેનો સ્વીકાર કરીશ.

એક પૌરાણિક કથા અનુસાર અનલાસુર નામનો દૈત્ય ૠષિમુનીઓ અને લોકોને જીવતા ગળી જતો હતો.દેવી,દેવતાઓ અને ૠષિમુનીઓ ભગવાનશિવજીને પ્રાથના કરવા લાગ્યાશિવજીએ કહ્યું કે અનલાસુરને ગળી જવો પડશે જે ફક્ત ગણેશજી કરી શકશે.લંબોદર છે..શિવજીની આજ્ઞાથી ગણેશજીએ અનલાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું.ગણેશજી આ યુદ્ધ દરમ્યાન અનલાસુરને ગળી ગયા.ગણેશજીના પેટમાં બળતરા થવા લાગી.ત્યારે મુની કશ્યપે દૂર્વાની ગાંઠ બાંધી ગણેશજીને આપી..ગણેશજીની સમસ્યા દૂર થઇ.ત્યારથી ગણેશજીને દૂર્વા ધરાવાની માન્યતા છે.

દૂર્વા ધરાવાની એક વિધી હોય છે.ગણેશજીને કંકુ,ચોખા,ધૂપ દીપ અને મોદક અર્પણ કરી એકવીસ દુર્વા ધરાવાય છે.ગણપતિના દરેક નામ સાથે બે બે દુર્વા ગણપતિને ધરાવાય છે.આ નામ છે.

ઓમ ગણાધિપાય નમ:

ઓમ ઉમાપુત્રાય નમ:

ઓમ વિધ્નનાશાય નમ:

ઓમ વિનાયકાય નમ:

ઓમ ઇંશપુત્રાય નમ:

ઓમ સર્વસિદ્ધિપ્રદાય નમ:

ઓમ એક દંતાય નમ:

ઓમ ઇભવક્ત્રાય નમ:

ઓમ મૂષકવાહનાય નમ:

ઓમ કુમારગુરવે નમ:

ત્યાર બાદ શેષ દૂર્વા ધરાવી દેવા.

દૂર્વાની નીચેનો ભાગ એક હોય છે પણ ઉપર તરફ ત્રણ ભાગમા દેખય છે.દૂર્વાના ત્રણેય ભાગમાં ગણેશજી,શિવજી અને માતા પાર્વતિનો વાસ હોય છે.

દૂર્વા કુમળા હોવા જોઇએ.જે બાલતૃણમ કહેવાય છે.ગણપતિની મૂર્તિના મુખારવિંદને છોડીને સંપૂર્ણ ગણપતિમૂર્તિને દૂર્વાથી શણગારાય છે.દૂર્વાની સુગંધ ગણપતિની મૂર્તિમાં સંગ્રહિત થાય છે.આ મૂર્તિ સમાકારિકત્વ ગ્રહણ કર્યુ એમ કહેવાય. જાગૃત મૂર્તિ કહેવાય છે.દિવસમાં ત્રણ વાર પૂજા કરી નવા તાજા દૂર્વા ધરવામાં આવે છે જેથી કરીને દૂર્વાની સુગંધ સતત ગણેશજી સમક્ષ રહે.આ રીતે નકારાત્મક ઉર્જાઓને દૂર કરાય છે.મૂર્તિમાં દેવત્વ વધે છે.ચૈતન્ય સ્તરનો લાભ થાય છે.દૂર્વામાં ગણેશતત્વને મૂર્તિમાં સ્થાપિત કરવાની ક્ષમતા વધારે હોય છે.તેથી ગણેશજીને દૂર્વા અર્પણ કરાય છે.

દૂર્વાની માંગલિક ભાવના છે.પોતે ટુકડામા વહેંચાઇને પરિવારની વૃદ્ધિ કરતા રહે છે.સુકાઇ ગયા પછી ફરી પાણી મળતા લીલાછમ થાય છે.દૂર્વાને પૂજા કરતી વખતે ફૂલ સાથે ધરાવીને એવી ભાવના કરાય છે કે ધનના અભાવે કે મંદીના કારણે કાર્ય અટકે નહીં અને ફરી ધન પ્રાપ્તિ કરીને કામકાજ અને વ્યાપારમા તેજી આવે.

દૂર્વાની ધાર્મિક માન્યતા તો છે જ પણ દૂર્વાના અનેક ઉપયોગ આપણને ફાયદાકારી છે.શીતળતા આપનાર છે.સવારે સુર્યોદય પહેલા ધાસ પર ખુલ્લા પગે ચાલવુ આંખોની જ્યોતિ વધારે છે,દિવસ દરમ્યાન તાજગી બક્ષે છે.માનસિક તણાવ દૂર થાય છે.ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ઔષધી રુપ છે.કબજીયાત.માથાનો દુ:ખાવો,મોઢામા પડતા છાલા જે પિત્તની બીમારીઓ છે.આ તકલીફોમા દૂર્વાનો રસ ફાયદો કરે છે.

દૂર્વા મંગળકારી ,પાપનાશક અને અમૂલ્ય વનસ્પતિ છે.

ગુરુ મહિમા

ભારતવર્ષની પોતાની એક આગવી ઓળખ રહી છે જેને કારણે પ્રાચીન કાળથી લઇને આજ સુધી ભારત વિશ્વના આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યું છે .આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના વિસ્તાર હેતુ ગુરુ શિષ્ય પરંપરા પણ ભારતની એક વિશેષતા છે. આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની જ્યોતિ પ્રગાટવી રાખવામા મુખ્ય આધાર છે.ભારતની ગુરુ પરંપરા વિશ્વ સમક્ષ એક શિક્ષક સમાન છે.

ભારતીય સાહિત્યની રચનાઓનો ઇતિહાસ પાંચ હજાર વર્ષ પુરાણો કહી શકાય.ભારતીય ભાષાઓ અનેક ચઢાવ ઉતારમાંથી પસાર થઇ છે.અગિયારમીથી કરીને ઓગણીસમી સદીના મધ્યભાગ સુધીમાં થયેલ મુખ્ય સંપ્રદાયો અને સંપ્રદાયોના સાહિત્યમાંથી ગુરુ મહીમાનુ મહત્વ જાણવા મળે છે.ગુરુનુ ભારતીય સમાજમાં શું સ્થાન છે? ગુરુનો પ્રભાવ અને ગુરુ તત્વશું છે .ગુરુભક્તિની પરંપરા આજે પણ સતત એક ધારી ચાલે છે.

જે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઇજાય,જન્મમરણના ચક્રમાંથી મોક્ષ અપાવે,તે ગુરુ.વૈદિક ધર્મમાં,આ જવાબદારી સ્વંય ભગવાને લીધી.ભગવાને વેદ આપ્યા,વેદોનું જ્ઞાન આપી અજ્ઞાન દૂર કર્યું,એટલે પહેલા જગદગુરુ ભગવાન પોતે છે,

ગુરુ ગોવિંદ દો એક હૈ,દોનોમેં ના કોઇ ભેદ

ગુરુ સ્વરુપ ગોવિંદ જાનો,ગોવિંદ હી ગુરુ રુપ.

વિશ્વના સર્વ ધર્મગ્રંથોમાં ગીતાનું તત્વ જ્ઞાન પરમ સત્ય છે.ગીતાનુ જ્ઞાન આપનાર શ્રીકૃષ્ણ છે.તેથી મુનિઓએ વંદન કરતાં કહ્યું છે “કૃષ્ણંમ વંદે જગદગુરુ.”

બધા જ ધર્મો અને સંપ્રદાયોમાં ગુરુની અનિવાર્યતા એ પ્રધાન સુર છે.ગુરુ કર્યા વગર આધ્યત્મ માર્ગમાં આગળ વધાતું નથી.મનુષ્યના જીવનમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા ગુરુનું માર્ગદર્શન અઆવશ્યક છે.

જગતમાં જનની,જનક અને ગુરૂનું ૠણ કદી ચૂકવી શકાતું નથી.પૌરાણિક ઇતિહાસ મુજબ સૌ પ્રથમ ભગવાનવેદવ્યાસનું પૂજન નૈમિષ્યારણમાં વસતા સૌનક ૠષિએ કર્યુ હતું. વેદવ્યાસજીની કૃપાથી સૌનકૠષિને આત્મજ્ઞાન થયું.વેદવ્યાસજીને ગુરૂ માની પૂજન કર્યું તે દિવસ આષાઢી પૂનમનો હતો.આ દિવસને “ગુરૂ પુર્ણિમા”નું નામ મળ્યું.અને મહાપર્વ તરીકે આજદીન સુધી ઉજવાય છે.

વૈદિકકાળ અને ગુરુ મહિમા. ગુરુકુળ પ્રથા એ પ્રાચીન ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થા હતી.શિષ્યો પોતાના પરિવારથી દૂર ગુરુના છાત્રાલયમા રહી અભ્યાસ કરતા.સ્મૃતિમાં જણાવ્યા અનુસાર ઉપનયન સંસ્કાર બાદ શિષ્યો ગુરુની દેખરેખમા પોતાનુ શિક્ષણ પુરુ કરવું જોઇએ.શિષ્યો ગુરુના પરિવાર સાથે રહેતા.ગુરુ પત્નીનો આદર રાખતા.ગુરુ પોતાના શિષ્યો પર પુત્ર સમાન પ્રેમ રાખતાગુરુ આધ્યાત્મિક પિતા કહેવાતા.તેમના જીવનનું અને ચરિત્રનું ઘડતર કરતા.આ શિષ્યોને અંતેવાસી કહેતા.ગુરુ શિષ્યનો સંબંધ પારસ્પરિક કર્તવ્યો પર હતો.રાજાઓ રાજ્યનો વહિવટ કરવા ગુરૂનું માર્ગદર્શન લેતા.વશિષ્ઠજી રાજા દશરથના રાજકાજના સલાહકાર હતા શ્રીરામજી મર્યાદા પુરુષોત્તમ કહેવાય છે પણ દશરથરાજાના પુત્રોનેવશિષ્ઠજીએ તાત્વિક જ્ઞાન આપ્યું.શ્રીકૃષ્ણજીના ગુરુ સાંદિપની એ શ્રીકૃષ્ણજીને ચોસઠ કળામાં પારંગત કર્યા.શ્રીકૃષ્ણજી સંપૂર્ણ અવતારી પુરુષ હતા છતાં પણ અભિમાનનો ત્યાગ કરી ગુરુ આજ્ઞાનુ પાલન કરતા.ગુરુ દ્રોણાચાર્યેપાંડવોને અજેય કર્યા, એકલ્વ્યને માટે અજોડ ઉદાહરણ રહ્યા.રામકૃષ્ણ પરમહંસના શિષ્ય સ્વામી વિવેકાનંદનું નામ દુનિયામા આજે પણ ગુંજે છે.આમ ગુરુની ઓળખ શિષ્યે સમાજને આપી છે.

ગુરૂશિષ્યનો સંબંધ માત્ર એક જન્મ પુરતો નથી પણ જન્મોજન્મનો છે.

ગુરુનું શરણ આધ્યત્મિક જ્ઞાન મેળવવા માટે અનિવાર્ય મનાતું.ગુરુ બ્રહ્મા ગુરુ વિષ્ણુ ગુરુ દેવ મહેશ્વર.સાચો ઉચ્ચાર છે “ગુરૂ સાક્ષાત પરં બ્રહ્મ”નિર્ગુણ સંપ્રદાયમા શિવ બ્રહ્મ તત્વ છે અને સગુણ ભક્તિ સંપ્રદાયમા કૃષ્ણ,રામ આદિ છે પણ ઉપર એક પરબ્રહ્મ તત્વ છે.

મધ્યકાળમાં કેટલાક શિષ્યો ગુરુ કરતાં આગળ નીકળી ગયા હતા જેમ કે અખો.મધ્યકાળમાં કવિ અને ભક્તોએ ગુરુ મહિમા ગાયો છે જે સાહિત્યમાં મળશે જ.કારણકે આ કાળમાં મુસ્લિમરાજાઓના આક્રમણોએ મૂર્તિઓ તોડતાં જનમાનસની લાગણીઓ ઘવાઇ.જનમાનસ હતાશ થઇ ગયું.મૂર્તિ સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક શ્રદ્ધાને ઠેસ પહોંચી. મધ્યકાલીન ભારતમાં સૈકાઓ સુધી ચાલેલા ભક્તિ આંદોલનોએ જાતિવાદ પર પહેલો કુઠારાધાત કર્યો.ઉચ્ચ જાતિની ધર્મસંસ્થા પર મજબૂત પકડ તોડવાનું કામ કર્યું.કહેવાતી અને મનાતી નીચી જાતિઓમાંથી આપણને ઉંચા ઉંચા સંતો મળ્યા.આવા સમયે ગુરૂના ઉપદેશોએ એક મનોવૈજ્ઞાનિક સમાન કાર્ય કર્યુ હતું. પ્રજાના લાગણીશીલ જીવન સાથે ગુરૂ જોડાઇ ગયા.ગુરુના મર્મરુપી ઉપદેશપરમ શાંતિ આપતા.ગુરુને દેવ સમાન માની પૂજન અર્ચનની પ્રણાલીનું વર્ણન સંતોના ભજનમાં સાંભળી શકાય છે. સંપ્રદાયોની સ્થાપના થઇ જ્યાં સાંપ્રદાયિક ગુરુ પરંપરાઓ છે ત્યાં ગુરુ મહિમાના પદો અને ગુણગાનના પદો જોવા મળે છે.

ભારતીય ચિંતન અને આધ્યાત્મ ક્ષેત્રમા ગરૂનું સ્થાન વિવાદ રહીત છે.મધ્યકાલીન કવિઓની રચનામા ગુરૂમહિમાનું વર્ણન સંપૂર્ણ વૈદિક છે.એટલે ગુરૂ મહિમા અનાદિકાળથી વૈદિકયુગથી પ્રસ્થાપિત થયેલી છે.પ્યાલા,ગહુંલી,છપ્પા,પદ,સાખી,ભજનના સ્વરુપે ગવાયેલા જોવા મળે છે.

ગુરૂમહિમા ગાતી વખતે ભગવાન દત્તાત્રેયને કોટી કોટી વંદન.શૈવ,વિષ્ણુ અને શાક્ત સંપ્રદાયોને એકત્ર કરનાર ગુરૂ દેવદત્તનો પ્રભાવ સમગ્ર સૃષ્ટિમાં છે.ભગવાન દત્તાત્રેયને બ્રહ્મા,વિષ્ણુ,મહેશ ત્રણેના સ્વરુપ માનવામાં આવે છે.ઇશ્વર અને ગુરૂ બંને રુપે પૂજનીય છે.ભગવાન દત્તાત્રયમાં નાથ સંપ્રદાય,મહાનુભાવ સંપ્રદાય,વારકરી સંપ્રદાય અને સમર્થ સંપ્રદાય શ્રદ્ધા ભક્તિ ધરાવે છે.

ગુરૂપરંપરાને આજે પણ ટકાવી શક્યા હોય તેવાં સંપ્રદાયોમાં સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય છે.આ સંપ્રદાયનો ઉદય એ ગુજરાતના ધાર્મિક અને સામાજિક જીવનની નોંધપાત્ર ઘટના કહી શકાય.આ સંપ્રદાયના સ્થાપક શ્રી સહજાનંદ સ્વામી.શ્રી સહજાનંદ સ્વામીએ તત્વજ્ઞાનની વાતો વધુ નથી કરી પણ “શિક્ષાપત્રી”ગ્રંથમાં નીતિનિયમો આપી આચાર વિચાર શીખવ્યા છે.લોકભાષાનો ઉપયોગ કરી આખ્યાનો આપી લોકોના મન સુધી પહોચ્યા. .રોજબરોજના પ્રસંગોમાંથી દ્રષ્ટાંતો આપ્યાં અને તાત્વિક વાતો સરળ બનાવી સમાજ સમક્ષ મૂકી.તેમના પાંચસો સંત જે પરમહંસ તરીકે ઓળખાતા.તોઓ સમાજને ખૂણે ખૂણે પહોંચી ગયા અને આધ્યાત્મ,સાહિત્ય અને સમાજસેવા કરી.આ સંતોએ વિપૂલ પદ્યરચનાઓ કરી સાહિત્યમાં યોગદાન કર્યું જેમાં બોધના પદો દ્વારા સામાજિક દુષણ જેવાકે જુગાર, દારુ,પરસ્ત્રીગમનથી મુક્ત થવાની શિખામણ આપી.આવોજ એક સંપ્રદાય છે વારકરી સંપ્રદાય જે મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્ર,કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશમાં વ્યાપ્ત છે.પુંડલીક,જ્ઞાનદેવ,એકનાથ મુખ્ય સંતો થઇ ગયા.આ સંપ્રદાયમા ગુરૂ પોતાના શિષ્યોને પરંપરાગત જ્ઞાન આપી આધ્યત્મ અને ભક્તિ માર્ગે આગળ વધારે છે.અષાઢી એકાદશીના દિવસે પગપાળા યાત્રા કરી, ભજન કીર્તન કરતા પંઢરપૂર જવું એ આ સંપ્રદાયનું મુખ્ય કાર્ય છે જે આજસુધી અવિરતપણેચાલે છે.આ સંપ્રદાયમાં કોઇ જાતિભેદ નથી..ભગવાનશ્રીકૃષ્ણની પ્રેમ લક્ષણા ભક્તિનો માર્ગ છે પુષ્ટિ સંપ્રદાય.આપણા પાચમા આચાર્ય શ્રીવલ્લભાચાર્યજીએ પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરી. સમાજના દરેક વર્ગના લોકોનો આ સંપ્રદાયમાં સમાવેશ થાય છે.રાગ,ભોગ અને શૃગાંરથી બાળકૃષ્ણની ગૃહ સેવા શીખવનાર એક માત્ર સંપ્રદાય છે.પુષ્ટિ માર્ગ એટલે કૃપા માર્ગ.શ્રી હરિ કૃષ્ણ,ગુરુ શ્રી મહાપ્રભુજી અને ભગવદીયો વૈષ્ણવો,એટલે પુષ્ટિ માર્ગ.

મધ્યકાલીન સંતોએ ગુરુની સ્પષ્ટ ઓળખ આપી છે. આજના સમયમાં ગુરૂ કેવા હોવા જોઇએ અને કેવાં કરવા જોઇએ .ગુરુમહિમાતો આજે પણ ગવાય છે,પણ ગુરુ કોણ અને કેવા? એ આજના અસ્થિર સમયમાં સવાલ કરે છે.જેનો જવાબ સાચો નહીં મળે.ગુરુ મોક્ષ અપાવે છે એ સૌ કોઇ સ્વીકારે છે.પણ આજના દોડભાગના જીવનમાં પરંપરાગત નિયમો પાળવા કોઇને સ્વીકાર્ય નથી અવારનવાર સાંભળવા મળતા કૌભાંડ,અમુક અંધશ્રધ્ધાઓના પ્રચાર,આર્થિક માંગણીઓથી જનમાનસનો વિશ્વાસ ગુરુ પરંપરાથી દૂર થવા લાગ્યો છે..એટલે આ મધ્યકાલીન પરંપરા લુપ્ત થવા જઇ રહી છે.આજની પેઢીને ગુરુ શબ્દથી જ અશ્રદ્ધા જાગે છે કારણકે ગુરુવેશધારી પાખંડીઓ સમાજમાં વધી ગયા છે.તો શિષ્યો પણ એટલા પાત્રતા સભર નથી રહ્યા.સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ સામે આ મોટો પડકાર છે.

ગુરુ વાણી વેદ સમાન છે.,વેદવ્યાસજીના સંભારણા એટલે ગુરુ પૂર્ણિમાનો પાવન પર્વ.વિશ્વનો સૌથી મોટો ગ્રંથ મહાભારતના રચયિતા.વ્યાસજીના ચાર શિષ્યો.ચારેયને વ્યાસજીએ વેદોનું અમૂલ્ય જ્ઞાન આપ્યું.વૈશ્મપાયનને યર્જુવેદ,જૈમીનીને સામવેદ,સુમન્તને અર્થવેદ અને સુતજીને પુરાણોનું જ્ઞાન આપ્યું.સનાતન ધર્મના સાત ચિરંજીવીમાના એક વ્યાસમુની છે. ગુરુ કૃપાથી જ્ઞાન અને આત્મ દર્શન પ્રાપ્ત થાય છે.રામ કૃષ્ણ અવતારી પરુષો હોવા છતાં ગુરુ કર્યા અને ગુરુ પરંપરાનુ મહત્વ સમજાવ્યું છે.સંતમાં સાક્ષત ભગવાન બિરાજે છે.તમામ તીર્થનો વાસ હોય છે.

અત્યંત જોઇ ચકાસીને ગુરુ કરવા, જો દંભી ગુરુ મળી ગયા તો શિષ્યોના કર્યા કરાવ્યા ઉંધા પાડી દે છે.શિષ્યોનું શોષણ થાય છે.આસ્થાના સ્થાને આડંબર પ્રવેશ કરે છે.

કળીયુગના ગુરૂ

આજના સમયમાં જોકે ગુરુ તરીકે ઇન્ટરનેટ પર બિરાજમાન”ગુગલ મહારાજ” ચોવીસ કલાક જ્ઞાન આપનારા ગુરુ છે.પ્રત્યક્ષ નથી પણ આખી દુનિયાનું સંચાલન કરે છે.

કૃષ્ણં વંદે જગદગુરૂ

બુદ્ધ પૂર્ણિમા(વેસક હનમતસૂરી)

સંસ્કૃતમા વૈશાખ અને પાલી ભાષામા વેસક જેને બુદ્ઘ દિવસ તરીકે ભારત,નેપળ,તિબેટ,ભુતાનમા ઓળખવામાં આવે છે.થાઇલેન્ડ,કંબોડીયા,જાપાન,જેવા દેશોમા થ્રેવાદા,બુદ્ધહુદ,પરિનિર્વાણ,હનમતસૂરી નિમિત્તે ઉજવાય છે.
ભારતમા અવતારવાદનો ખ્યાલ વ્યાપક છે.નવ અવતાર જાણીતા છે.છેલ્લા અવતાર તરીકે ગૌતમબુદ્ધને સ્વીકારવામાં આવ્યા છે.ગૌતમબુદ્ધ મનુષ્ય.આગળના તમામ અવતાર દૈવીછે.ગૌતમબુદ્ધને કોઇ વરદાન નહોતું મળ્યું કે પોતે ભગવાન હોવાનો દાવો પણ નથી કર્યો.કઠોર તપ કરી,પ્રજ્ઞાશોધ અને આત્મપરીક્ષણથી બૌધિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું

બૌદ્ધ ધર્મમાં શ્રધ્ધા રાખનારાઓનો આ એક મુખ્ય તહેવાર છે જે વૈશાખમહીનાની પૂર્ણિમાને દીવસે મનાવવામં આવે છે.ગૌતમ બુદ્ધનો જન્મ,જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અને મહાનિર્વાણ,વૈશાખી પૂર્ણિમા,આ એક જ દીવસે થયા જે અન્ય કોઇ મહાન વ્યક્તિ સાથે નથી થયું.બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયી આ પવિત્ર દીવસ ધૂમધામથી મનાવે છે.હિન્દુ માન્યતા પ્રમાણે ગૌતમબુદ્ધ ભગવાન વિષ્ણુનો અવતાર છે.પણ બૌદ્ઘ પંડિતો આ વાતનુ ખંડન કરે છે અને ભગવાન બુદ્નને એક ફિલસૂફ તરીકે માને છે.

563 ઇસા પૂર્વ શાક્ય ગણરાજ્યમા કપિલવસ્તુ, લુમ્બિની ,જે આજે નેપાળમા છે.ઈસાના ૬૦૦ વર્ષ, પૂર્વ ભારતમાં એક અદ્રિતીય રાજકુમારનો જન્મ થયો જે ધાર્મિક ત્યાગ,ઉચ્ચ આદર્શવાદ,મનુષ્ય માત્રમા પ્રેમ,આવા ગુણો સાથે એક અજોડ જન્મ કહેવાય.આ અવતાર “બુદ્ધ”ના નામથી વિખ્યાત છે,જેનો અર્થ છે જેને જ્ઞાન નો પ્રકાશ મળી ગયો.એમનુ નામ સિદ્ધાર્થ,એટલે એવી વ્યક્તિ જેણે પોતાનો ઉદેશ્ય પૂર્ણ કરી લીધો હોય.પિતા શુદ્ધોદન અને માતા માયાના પુત્ર ગૌતમ જે શાક્ય વંશના ઉત્તરાધિકારી હતા.ગોત્ર ગૌતમ હોવાથીગૌતમ,ગૌતમબુદ્ધ કહેવાયા.માતા પુત્રના જન્મ પછી સાત દીવસમા મૃત્યુ પામી અને માસી મહ્યાપતીએ ઉછેર કર્યો.નજીકના સંબંધમાં યશોધરા સાથે વિવાહ કર્યા,પુત્ર રાહુલ થયો.આગળ જતા રાહુલ પણ ગૌતમબુદ્ધનો શિષ્ય બન્યો.

બાળક સિદ્ધાર્થ જ્યારે પાચ દીવસનો હતો ત્યારે પિતા શુદ્ધોદને સો બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપીને બોલાવ્યા.અને બાળક સિદ્ધાર્થના લક્ષણોનું અવલોકન કરી ભવિષ્યવાણી કરવા કહ્યું.આઠ બ્રાહ્મણોનું કહેવું હતુ કે આ બાળક આધ્યાત્મિક જ્ઞાન મેળવી બુદ્ધ થશે અથવા ચક્રવર્તી રાજા થશે જે સમસ્ત સંસાર પર રાજ કરશે.ગૌતમને દિવ્ય રથ પ્રાપ્ત થશે જેના ચાર પૈંડા ધરતીની ચારે દીશામાં ફરતા રહેશે. ન્યાય અને વિદ્યમાનના ધર્મચક્રની સર્વત્ર સૃષ્ટિમાં સ્થાપના કરશે.કૌડિન્ય નામના બ્રાહ્મણની ભવિષ્યવાણી હતી કે ગૌતમ ગૃહત્યાગ કરી બૌધ થશે,સંસારની અજ્ઞાનતાદૂર કરશે.પણ પિતા શુદ્ધોદન આ વાણી સ્વીકારી ન શક્યા.એમણે ગૌતમને ચક્રવતી રાજા બનાવવાની જ ઇચ્છારાખી.કૌડિન્યનાની આગાહી પ્રમાણે સિદ્ધાર્થ એક દીવસ ચાર પ્રતીક જોશે જે ગૃહત્યાગ કરવાની પ્રેરણા કરશે.એક વૃદ્ધ વ્યક્તિ,એક બિમાર વ્યક્તિ,એક સાધુ અને એક શબની સ્મશાન યાત્રા.રાજાશુદ્ધોધને ત્યારથી પુત્રને સંસારના દુ:ખોથી દૂર રાખવાનો સતત પ્રયત્ન કર્યો. આ સંસાર રંગરંગીલો છે,ક્યાય દુ:ખજ નથી એવો આભાસ ઉભો કર્યો જે એક વાસ્તવિક સુખની કેદ કહી શકાય જેમા વ્યક્તિ વૈભવી જીવન માણતો હોય.દુનિયાના સુખ દુ:ખની જાણે ગતાગમ જ ન હોય.મહેલના કામકાજ કરતા વૃધ્ધોને કાઢી મૂક્યા.સિદ્ધાર્થ નગરચર્યા કરે ત્યારે વૃધ્ધો,બિમાર પ્રજાને સિદ્ધાર્થના માર્ગથી દૂર કરાતા.ૠતુ પ્રમાણે મહેલમા સિદ્ધાર્થનો આવાસ સાથે નૃત્યાગનાઓ અને ગવૈયા મનોરંજન કરતા.શુદ્ધોદન એક શક્તિશાળી રાજા કહેવાયો કે પોતાના વિચારો પુત્ર પર થોપવા માંગતો હતો અને પુત્રને પોતાના વિચાર પ્રમાણે જગતને અનુભવ કરવા નહોતો દેવો.પણ ભાવીની ભિતરમાં શું છે એ કોણ જાણી શક્યું છે? ઇશ્વર કાઇં પોતેતો સિદ્ધાર્થને જ્ઞાન આપવા પૃથ્વી પર પ્રગટ થવાના હતા.?પણ છતાંય ધાર્યુ ધરણીધરનું જ થાય.અને એક દીવસ રાજ્યમા ફરતા ફરતા સિદ્ધાર્થની નજર એક વૃદ્ધ વ્યક્તિ પર પડી જે માંડ માંડ લાકડીને ટેકે ચાલતો હતો.સિદ્ધાર્થે રથના સારથીને પૂછ્યું કે આ વ્યક્તિ કેમ આવો છે? ચન્નાસારથીએ કહ્યું આ તો વૃદ્ધ વ્યક્તિ છે અને હવે શેષ જીવન આવું જ રહેવાનું.સિદ્ધાર્થ દુ:ખી મન સાથે મહેલમાં પાછા આવ્યા.શુદ્ધોદને બમણા જોરે નીતનવા પ્રયત્ન શરુ કર્યા.પણ સિદ્ધાર્થ સતત મનન કર્યા કરતા કે આમ કેમ? મોજ મજાના સાધનો પર જરાય ધ્યાન જ નહોતું.ફરી સિદ્ધાર્થની સમક્ષ બિમાર અને અશક્ત વ્યક્તિ,અને એક શબ યાત્રાનું દ્રશ્ય આવી ગયું.સિદ્ધાર્થ અને સારથી ચન્ના આગળ વધ્યા ત્યારે પીળા વસ્ત્રમાં સાધુને જોયા.સિદ્ધાર્થે સારથીને આ સાધુ વિષે પૂછતા સારથી ચન્નાએ કહ્યું આ સાધુ છે, સંસારનો ત્યાગ કરી સાધુ જીવન વ્યતીત કરે છે.ચન્ના સારથીએ સાધુ જીવનની પ્રશંસા કરી. સિદ્ધાર્થ મહેલમા વિચારશીલ મનોદશામાં પાછા ફર્યા. સિદ્ધાર્થે આખી રાત વિચારતા રહ્યા,તેમનો આ દુનિયા પ્રત્યેનો અભિગમ બદલાઇ ગયો. આજ સુધી જે ,વૈભવ અને સુખ સાહ્યબી એમને બતાવવામાં આવી હતી તેની બીજી બાજુ આ દુનિયા વ્યર્થ અને દુ:ખદાયી લાગવા માંડી.કેટલો દમનકારી અનેબોઝીલ છે આ સંસાર!એક સાચુ ચિત્ર નજર સમક્ષ આવી જવાથી સિદ્ધાર્થના વિચારોમાં બદલાવ આવી ગયો.તેમને એવું લાગ્યુ કે ભૌતિક સુખ જીવનનું સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય નયી..તેમણે ગૃહત્યાગ કરવાની તૈયારી કરી.પત્ની અને પુત્ર જ્યા નિદ્રા કરી રહ્યા હતા.છેલ્લીવાર જોવા ગયા.પણ કાઇ કહ્યા વગર નીકળી ગયા.સારથી ચન્ના અનેઘોડો કંથકાને લઇને મધરાતેરાજ્યની બહાર નીકળી ગયા.સિદ્ધાર્થે મુડંન કરી પળા સાધુ વસ્ત્ર અપનાવ્યા.સારથીને ઘોડા સાથે રાજ્યમા પરત ફરવા કહ્યું બૌદ્ધસાહિત્યમા વર્ણન છે કે ઘોડો સિદ્ધાર્થના ચાલ્યા જવાથી મરણ પામ્યો.અને બીજા જન્મમાં બૌદ્ધ આર્શીવાદ પામ્યોસિદ્ધાર્થને માનસિક પરીતાપ થવા લાગ્યો.જાણે કોઇ કહેતું હતું કે પાછો ફર,ચક્રવર્તી રાજા થઇ,દુનિયા પર રાજ કર.પોતાની સમગ્ર યાત્રા દરમ્યાન આવા અનુભવ વારંવારથયા હતા.પણ સિદ્ધાર્થે મક્કમતાથી આવા પ્રલોભનનો સામનો કર્યો હતો.ત્યારબાદ સિદ્ધાર્થ મગધ પહોચ્યા.ત્યાના રાજા બિંદુસારને જાણ થતા તેણે રાજ્ય આપવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો.સિદ્ધાર્થે વિનમ્રતાથી અસ્વીકાર કર્યો.જ્ઞાનપ્રપ્તિ પછી મગધ ફરી આવશે એવું વચન આપ્યું અને પાળ્યું પણ.મગધ છોડી આલારશકલામ અને ઉદ્રકને ગુરુ કર્યા.પહેલા સાત ધ્યાનોની સાધના શીખ્યા.પરંતુ સંતોષ ન થતા ઉદ્રક રામપુત્ર પાસે આઠમુ ધ્યાન શીખ્યા.ત્યાંથી પ્રયાણ કરવા આજ્ઞા માંગી. ગુરુએ અન્ય વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો પણ સિદ્ધાર્થે નમ્રતાપૂર્વક અસ્વીકાર કર્યો.સિદ્ધાર્થ ઉરુવેલા પાસે નિરંજના નદી તરફ ગયા જ્યા કૌડિન્ય પોતાના પાંચ શિષ્યો સાથે કઠોર તપસ્યા કરતા હતા.સિદ્ધાર્થ માત્ર ફળાહાર કરી તપ કરવા લાગ્યા.આવી કઠોર તપસ્યાથી એમનું શરીર ક્ષીણથવા લાગ્યું.ચક્કર આવવા લાગ્યા. તેમને થયું કૈ આવી રીતે આહાર વગર રહીશતો ધ્યેય કેમ સિદ્ધ થશે? આમ શરીરને કષ્ટ આપવાથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી..જ્ઞાન પ્રાપ્તી માટે સ્વસ્થ શરીર અને શુદ્ધ ચિત્ત આવશ્યક છે.જીવન અને ધર્મનું સત્ય સ્પષ્ટ થયું.ત્યાંના નગરશેઠની કન્યા સુજાતાના હાથની ખીર ગ્રહણ કરી પારણા કર્યા.સિદ્ધાર્થે મધ્યમ માર્ગ અપનાવ્યો.

વિહાર કરતા કરતા સિદ્ધાર્થ બિહાર ગયા પહોચ્યા અને એક વટવૃક્ષ નીચે સમાધીમા બેસી ગયા અને જ્યા સુધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી સમાધીસ્ત જ રહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરી.સાત દીવસ સાત રાત અને આઠમે દીવસે,વૈશાખી પૂનમના દીવસે, જે જ્ઞાનની અનુભૂતિ થઇ એ આજે વિશ્વભરમાં પ્રચલીત છે.આ ધટનાને “સંબોધી”કહે છે અને વટવૃક્ષને “બોધીવૃક્ષ”કહે છે.પોતાની પ્રખર બુદ્ધિ અને પ્રજ્ઞા વડે સત્યનું આકલન કરી શક્યા.જ્ઞાન મેળવીને સિદ્ધાર્થ બેસી ન રહ્યા.આ ચાર આર્ય સત્ય દુ:ખ,દુ:ખનુ કારણ,દુ:ખનિવારણ અને દુ:ખનિવારણના ઉપાય.સિદ્ધાર્થે આ કાર્યને પોતાના જીવનનું મીશન બનાવી લોકો વચ્ચે જઇ તેમના માટે કાર્ય કરવા લાગ્યા.આત્મનિયમનનો માર્ગ બતાવ્યો.આ અષ્ટાંગ યોગ બૌધ ધર્મગ્રંથમા વર્ણિત છે.બ્રહ્મવિહારમાં મૈત્રી,કરુણા,મુદીતા અને ઉપેક્ષાની ભાવના બતાવી.

આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રમા સત્યની શોધ માટે બુદ્ધિની આવશ્યકતા એટલે બુદ્ધ કહેવાયા.તેમણે ‘ધર્મચક્રપ્રવર્તન’માટેના કાર્ય શરુ કર્યા.સ્વજનોથી લઇ અનેક લોકોએ બોદ્ધધર્મ અપનાવ્યો.ધર્મપ્રસારમા 40 વર્ષ પસાર કર્યા.સદાચાર,અહિંસા અને ત્યાગની ભાવના એ જ ધર્મનો આધાર છે, આ ગૌતમબુદ્ધનો ઉપદેશ હતો.તેમણે હંમેશા લોકભાષામાં ઉપદેશ આપ્યા જેથી સમાજની દરેક વ્યક્તિ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકી. એ સમયમાં યજ્ઞો,કર્મકાંડો,અને બીજી ધાર્મિક વિધીઓમાં પશુપંખીઓની બલીના રુપે હિંસા થતી હતી.ગૌતમબુદ્ધે આવા દૂષણોનો વિરોધ કર્યો જેના કારણે આ રસ્તે આવક કરવાવાળા લોકોની આજીવિક ધટવા લાગી.પરિણામે દંભી લોકો બુદ્નને નાસ્તિક પૂરવાર કરવા લાગ્યા.પણ ગૌતમબુદ્ધ મૌન રહ્યા.અને દયા,કરુણા,અહિંસાનો ઉપદેશ આપતા રહ્યા.

જે નિત્ય અને સ્થાયી પ્રતીત હોય છે,એ પણ વિનાશી છે.જે મહાન છે એનું પણ પતન નિશ્ચિતછે,જ્યાં સંયોગ છે ત્યાં વિનાશ પણ છે.જ્યાં જન્મ છે ત્યાં મરણ નિશ્ચિત છે. આવા સારસ્વત વિચારોને આત્મસાત કરી સિદ્ધાર્થ બૌદ્ધ થયા.બૌદ્ધ ધર્મની સ્થાપના કરી જે આજે વિશ્વમાં પ્રમુખ ધર્મોમાંથી એક છે.

એક રાજા તરીકે નહીં પણ મહાન ઉપદેશક તરીકે સિદ્ધાર્થ “ચક્રવર્તી”થયા.દુનિયાનો સૌથી મોટો ત્રીજા નંબરનો ધર્મ બૌદ્ધધર્મ છે.35 કરોડથી પણ વધુ અનુયાયીઓ છે.

એંશી વર્ષની ઉંમરે વૈશાલી નજીક કુસિનારમાં વૈશાખી પૂર્ણિમાને દીવસે ઇ.સ.પૂર્વે 483માં બુદ્ધ નિર્વાણપામ્યા.તેમના નિર્વાણ પછી ધણાં વર્ષો પછી તેમના ઉપદેશોને ગ્રંથસ્થ કરવામાં આવ્યા.

“વિશ્વએ યુધ્ધ અને બુદ્ધમાંથી એકની પસંદગી કરવી પડશે” પંડિતનહેરુનુ આ વાક્ય આજે દુનિયાની પરિસ્થિતી છે એમાં સત્ય પૂરવાર થાય છે.

બદ્ધં શરણં ગચ્છામિ…ધ્મ્મં શરણં ગચ્છામિ સંધમશરણં ગચ્છામિ

કૌશલ્યાનંદન રામ

आदि राम तपोवनादि गमनं, हत्वा मृगं कांचनम्।

वैदीहीहरणं जटायुमरणं, सुग्रीवसंभाषणम्।।

बालीनिर्दलनं समुद्रतरणं, लंकापुरीदाहनम्।

पश्चाद् रावण कुम्भकर्ण हननम्, एतद्धि रामायणम्।।

अर्थात् – एक बार श्री राम वनवास में गए। वहां उन्होंने स्वर्ण मृग का पीछा किया और उसका वध किया। इसी दौरान उनकी पत्नी वैदेही यानि सीता जी का रावण द्वारा हरण किया गया। उनकी रक्षा करते हुए पक्षिराज जटायु ने अपने प्राण गवाएं। श्रीराम की मित्रता सुग्रीव से हुई। उन्होंने उसके दुष्ट भाई बालि का वध किया। समुद्र पर पुल बनाकर पार किया। लंकापुरी का दहन हुआ। इसके पश्चात् रावण और कुम्भकरण का वध हुआ। यही पूरी रामायण की संक्षिप्त कहानी है।

આપણા માટે રામાયણ એટલે રામવનવાસ, સીતા હરણ અને રાવણ સાથેનુ રામજીનું યુધ્ધ.રાવણનો નાશ.ઐતિહાસિક કક્ષાનો ગ્રંથ “રામાયણ” રામના જીવનની કથા કહે છે. રામ+અયણ એટલે કે રામની પ્રગતિ.ભારતીય કુટુંબસંસ્થા પર રામાયણનો બહુ મોટો પ્રભાવ છે પણ હવે ટીવી સિરિયલમાં જ જોવા મળે છે.આપણા જીવનની આદર્શ રામકથા આજે મનોરંજનનું સાધન બની ગયી છે.પોતાની જાતે પ્રંસગોમાં ફેરફાર કરી,તુક્કાબાજી કરીને રજૂઆત કરાય છે. ભાવિકો ભાવ વિભોર થઇ જાય છે. સંશય કરવા વાળા નીતનવા મુદ્દા બનાવે છે. લાભ લેવાનો કોઇ અવસર નથી છોડાતો.રામનવમી ધામધૂમથી ઉજવાય છે પરંતુ રામનાઆદર્શોને જીવનમાં નથી અપનાવાતા. પિતાના વચનોને માન આપી,સુખ વૈભવનો ત્યાગ કરી વનવાસમાં રહ્યા. આજના સંતાનોને મા બાપ જ સુખ વૈભવ આપવા તનતોડ મહેનત કરે છે.અને સંતાનો વૃધ્ધાશ્રમમા માબાપને મોકલે છે.મારી નાખવાના પણ કિસ્સા થાય છે.

રામાયણ ત્રેતાયુગમાં રાજા દશરથને ત્યાં જન્મ ધારણ કરનાર રામચંદ્રજીની જીવન કથા છે.તો એજ સમયમાં લંકામાં રાજા રાવણનું રાજ્ય હતું.રાવણનું એક અત્યાચારી રાજા તરીકે વર્ણન થયું છે.રાવણે વરદાન પ્રાપ્ત કરેલું કે તેને કોઇ દેવ મારી શકેનહીં.અહંકારી રાવણ પોતાના બળથી અભિમાની હતો. મનુષ્યનો એને ડર નહોતો એટલે મુર્ખતા કરીને મનુષ્યથી કોઇ વરદાનની માંગણી કરી નહીં.

સમાજમાં જ્યારે સંસ્કૃતિ પર પ્રહાર થાય છે ત્યારે એનો નાશ કરવા માટે એક વ્યવસ્થિત શક્તિ પણ પ્રગટ થાય છે..અસુરોનો સંહાર કરવા ભગવાન વિષ્ણુ રાજા દશરથ અને રાણી કૌશલ્યાના પુત્ર રુપે અવતાર લીધો આ પરમ પવિત્ર દિવસ ‘રામનવમી’ તરીકે ઉજવાય છે. રાજારામચંદ્રજીએ રામરાજ્યની સ્થાપના કરી હતી.

રામાયણ રામની મુસાફરી,સમગ્ર માનવ જાતિમાટે માર્ગદર્શક બને છે.

મહાકવિ કમ્બને કંબ રામાયણમાં રામરાજ્યનું વર્ણન કર્યું છે . દૈહિક,દૈવિક,ભૌતિક તાપા,રામ રાજ કાહૂ નહીં વ્યાપિ

એ રાજ્યમાં કોઇ ઉદાર નહોતું કારણકે કોઇ જરુરીયાતવાળું નહોતું.કોઇ બહાદુર જણાતું નહોતુ કેમ કે કોઇ પડકાર ફેંકનાર જ ન હતું.સત્યની નોંધજ લેવાતી ન હતી કારણ કોઇ ખોટું બોલનાર જ નહોતું.સહું ભણેલા હતા.આ રાજ્યમાં કોઇએ ક્યારેય ભણવાનું બંધ કર્યુ જ ન હતું.એટલે ત્યાં કોઇ અજ્ઞાની પણ ન હતું અને કોઇ સંપુર્ણ જ્ઞાની પણ ન હતું.કેઇ ગરીબ પણ ન હતું કે ધનવાન પણ ન હતું.બધા સમાન હતા.

આવું રાજ્ય રામ રાજાના પુત્ર હતા એટલે સ્થાપી શક્યા એવું જરાય નથી.રાવણને હરાવીને, જગતમાં બાહુબળનું પ્રદર્શન કરીને મહાન નથી બન્યા દશરથ રાજાના નિર્ણયને રાતોરાત બદલનાર કૈકયીના વચનો સર્હષ વધાવી વનવાસ સ્વીકારી લીધો કૈકયીની દાસી મંથરાને કોઇ કડવા વચન કહ્યા નહીં. તેમણે સમાજના દરેક વર્ગનો સાથ લીધો.પોતાના હિત માટે નહીં પણ સમાજના હિત માટે.અયોધ્યાની બહાર નીકળી સમગ્ર વિશ્વને પોતાનામાં સમાવ્યું. વનમાં જતા સૌ પ્રથમ શૃંગબેર પૂરમાં નિષાદજાતિની વચ્ચે રહ્યા.શૃંગબેરપૂરથી શ્રીલંકા એટલે કે લંકા, એ જ રામની રામરાજ્ય સ્થાપવાની મુસાફરી છે. માર્ગમાં આવતા ૠષિમુનીઓના આશ્રમોમાં નિવાસ કરી રક્ષણ આપતા.વાનરો જંગલમાંરહેતા પણ પશુ પ્રાણી કહીને ઉતારી નથી પાડ્યા.સુગ્રીવને મિત્ર કરી રાજ્ય અપાવ્યું. લંકાના યુધ્ધમાં વાનરોનોજ આશ્રય લીધો.પોતે કે લક્ષ્મણે સુગ્રીવના રાજ્ય પર કબજો કરવાની મહેચ્છા ન રાખી. રામચંદ્રજીએ રાક્ષોસે સાથે ધણાં યુધ્ધ કર્યા હતા પણ લંકાનું રાજ્ય વિભીષણને સોપ્યું .ભરત કે શત્રુધ્નને બોલાવી હક્ક રાખ્યો નહોતો.આજે સગાસંબંધી વાદ દરેક ક્ષેત્રમાં જોવા મળેછે.સીતાની શોધમાં નિક્ળ્યા અને પંપાસરોવરના કીનારે, શબરીને નવધા ભક્તિનું જ્ઞાન આપ્યું.જે શબરીને આસપાસના ૠષિમુનીઓ નીચી જાતિની કહેતા એની ઝુંપડીમાં બોર આરોગ્યા. આ કોઇ રામરાજ્ય સ્થાપવાનો પ્રચાર નહોતો.લોકચાહના મેળવવાનો દંભ નહતો. શુધ્ધ ર્નિમળ પ્રેમ પોતાના ભક્ત પ્રત્યે. પત્ની વિયોગમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ રહી શબરીની ઝુંપડીએ મુકામ કર્યો. આપણે આજે સામાન્ય બાબતમાં પણ રધવાયા થઇ જઇએ છે.રામચંદ્રજીને હનુમાનજીનો મેળાપ એવા સમયે થયો જ્યારે તેઓ જીવનના વિપરીત સમયમાં હતા.સીતાજીની ભાળ મેળવવાનું અધરું કામ હનુમાનજીએ બખૂબી નિભાવ્યું. આનંદ રામાયણની કથા અનુસાર ભગવાનરામ પ્રત્યેના અપાર પ્રેમને કારણે હનુમાન વાનરનું રુપ ધારણ કરી દશરથના મહેલમાં પહોંચી બાળ સ્વરુપ રામના દર્શન કરતા.રામ હનુમાનની અદભૂત શક્તિઓને સમજતા હતા.શ્રીરામે રામાયણમાં કહ્યુ છે કે મારુતી તમારા મારા ઉપરનાં અસંખ્ય ઉપકારનો બદલો પ્રાણ ન્યોછાવર કરીને પણ વાળી શકું તેમ નથી. રામચંદ્રજીએ હંમેશા પહેલા આપ્યું છે પછી દરેકનો સાથ મેળવ્યો છે. આપવુ એક કર્મ છે અને સામે મેળવવું બીજું કર્મ,આ કર્મ દ્વારા થતી પ્રગતિ છે. જો મેળવવાની જ સ્વાર્થી વૃતિ રાખીએતો કાઇ મળતું નથી અને જો છળકપટથી મેળવી લઇએતો કર્મ શૂન્ય થઇ જાય છે.કૈકયીએ રાજા દશરથ પાસે શ્રીરામનો ચૌદવરસનો વનવાસ માંગ્યો હતો.આવું કોઇ પિતા પોતાના સંતાન સાથે ન કરી શકે.પણ વચનબધ્ધ દશરથરાજાએ પ્રિયપુત્રને વનવાસ આપ્યો અને પોતે પણ વૈકુંઠ પામ્યા.રામે પિતાના વચન પુરુર્ષાથથી સિધ્ધ કર્યા.આ સંધર્ષ નહોતો.સંધર્ષમાં ધણી વાર બીજાને જવાબદાર કહેવાય છે.અહિંયા શ્રીરામ કૈકયી અને મંથરાને કારણ નથી કહેતા.

ત્રેતાયુગમાં નિયમ હતો કેજો કોઇ રાજા ઘણા વરસ સિંહાસનથી દૂર રહે તો તેનો રાજા બનવાનો અધિકાર નથી રહેતો.આવુ દ્રાપરમાં પાંડવો સાથે પણ જોવામાં આવે છે.અયોધ્યાની પ્રજા રામના આવવાની શ્રધ્ધાપૂર્વક રાહ જોતી હતી. આ વનવાસથી રામચંદ્રજી જનસંર્પક કરી શક્યા અને આર્દશ રાજ્ય, રામરાજ્યની સ્થાપના થઇ.

રામાયણના દરેક કાંડ માનવીની પ્રગતિના સાત સોપાન છે.બાલકાંડ બાળક સમાન નિર્દોષ થવાનું કહે છે.મન,વાણી,ક્રિયા છળકપટ વગરની રાખો.અયોધ્યા કાંડ એટલે જ્યાં યુધ્ધ, કલહ કંકાશ નથી અરણ્ય કાંડ તપસ્યાનું મહત્તવ સમજાવે છે.પુરુર્ષાથ સમજાવે છે..કિષ્કિંધાકાંડ જીવ અને પ્રભુની મિત્રતા બતાવે છે.જીવ એટલે સુગ્રીવ અને પ્રભુ રામ. અરણ્યકાંડની તપસ્યા પ્રભુ મિલન કરાવે છે.જીવન સુંદર બને છે. ભાગવતમાં જેમ દશમ સ્કંધ છે તેમ રામાયણમાં સુંદરકાંડ છે.સંયમ સ્વરુપ હનુમાનજી અને પરાભક્તિ સીતાજી છે.સંયમ રાખી જીવન ભક્તિમય કરવાનું છે.લંકાકાડ એટલે રાક્ષસોરુપી વિકારોનો જીવનમાંથી નાશ કરવો.ઉત્તરકાંડ મુક્તિનું પ્રદાન કરે છે.યુવાવર્ગને માર્ગદર્શન આપતો ગ્રંથ છે.

તેલુગૂમાં રામચંદ્ર માટે એક વાક્ય પ્રસિધ્ધ છે,”એક વચન,એક બાણ,એકપત્ની”

રામાય રામભદ્રાય રામચંદ્રય વેધસે રધુનાથાય નાથાય સીતાયા: પતયે નમ:

ઉત્સવપ્રિયા જના:

મહાકવિ કાલિદાસે કહ્યું છે,ઉત્સવ પ્રિયા જના: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઉત્સવો અને પર્વોનું આજે પણ મહત્વ જળવાઇ રહ્યું છે. અન્ય દેશોમાં અને ધર્મોમાં જૂજ તહેવારો આવતા હોય છે.જ્યારે આપણા હિંદુ પંચાગમાં પર્વના પાના હોય છે. દરેક પર્વો આપણે આનંદ ઉલ્લાસથી ઉજવીએ છે. અમુક પર્વોની,ઉજવવાની તૈયારી દીવસો અગાઉથી થતી હોય છે.પર્વોની ઉજવણી ધાર્મિક તો હોય જ છે પણ સાથે સાથે આહાર અને સંસકૃતિ સાથે જોડાયેલી હોય છે.પ્રકાશનુ પર્વ દીવાળીના ઉત્સવ પછી ભારતમાં લગભગ શિયાળાની ૠતુનો આરંભ થઇ જાય છે.અમુક સ્થળેતો અતિશય ઠંડી પડે છે. જનજીવન ઠપ થઇ જાય છે. ત્યારે દીવાળીના બે મહીના પછી આવતો મકરસંક્રાન્તિનો ઉત્સવ જનજીવનમાં ઉત્સાહ અને આનંદ લાવે છે.ઠંડી ભૂલી જઇને લોકો પતંગ ઉડાવા ધર બહાર નીકળે છે.ઠંડીમાં પિત્ત પ્રકોપ વધે છે એટલે તલ ગોળની વાનગી ખવાય છે.ખીચડો બનાવાય છે.તલના તેલથી માલીશ કરીને ઉષ્ણ જળથી સ્નાન કરવાનું મહત્તવ છે.

સુર્યનું ઉત્તર તરફ પ્રયાણ એટલે ઉતરાયણ.પોષ મહિનામાં સુર્ય મકરરાશિમાંપ્રવેશ કરે છે.એટલે મકરસંક્રાન્તિ કહેવાય છે.ભારતમાં દરેક રાજ્યોમાં આ દિવસનું મહત્વ છે અને ઉજવણી પણ થાય છે. સુર્યની ઉપાસના દરેક રાજ્યમાં થાય છે.

આ માસમાં સુર્યનુ ‘ભગ’,નામક આદિત્ય સ્વરુપ હોય છે.સુર્યના રથ સાથે અરિષ્ટનેમિ ૠષિ,પૂર્વાચિત્તિ અપ્સરા,ઉર્ણ ગંધર્વ,કક્રોટક સર્પ,આયુ યક્ષ, અને સ્ફૂર્જબબ નામનો રાક્ષસ જોડાયેલ હોય છે.અગિયાર હજાર રશ્મિયોંથી ભગવાન ભગનો રક્ત વર્ણ હોય છે.

ભગવાનસુર્યના સાતમા વિગ્રહ ભગ રુપેછે.ભગ એટલે સુર્ય,ચંદ્ર,શિવ,સૌભાગ્ય,પ્રસન્નતા,યશ,સૌન્દર્ય,પ્રેમ,ગુણ,ધર્મ,પ્રયત્ન,મોક્ષ અને શક્તિ. પોષ મહિનાની અતિશય ઠંડીમાં સુર્ય ચંદ્ર અને શિવજીની જેમ કલ્યાણ કરી,પ્રકૃતિમાંસ્વર્ગીય સુષમાની સૃષ્ટિ પ્રગટ કરે છે,અને ઉપાસકોને એશ્વર્ય મોક્ષ પ્રદાન કરે છે.ભગના ષડ ઞુણ છે એશ્વર્ય,ધર્મ,યશ,શ્રી,જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય જેના સ્વામી ‘વિષ્ણુ ‘છે. મકર સંક્રાતિ પર વિષ્ણુની આરાધના કરવાનું મહત્વ છે.

‘વિષ્ણવે નમ’ ના સ્મરણ સાથે સુર્યને જળ અર્પણ કરાય છે.શાસ્ત્રો અનુસાર ઉતરાયણથી વૈકુંઠના દરવાજા ખુલે છે અને છ મહિના દરમ્યાન મૃત્યુ પામનાર મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી વિષ્ણુલોકમાં જાય છે મહાભારતના વર્ણન અનુસાર અર્જુનના બાણોથી વીંધાઇને ભીષ્મ પિતામહે બાણ શૈયા પર મકરસંક્રાતિના દિવસે દેહ ત્યાગ કર્યો હતો.સુર્ય ઉપાસનાથી યુધિષ્ઠિરને અક્ષયપાત્ર મળ્યું હતું..મકરસંક્રાતિના પર્વ પર દાન પુણ્ય કરવાનો મહિમા છે.તલ,ફળ,ધી ગોળ,અનાજ,વસ્ત્ર અને રોકડનું દાન કરાય છે..

મકરસંક્રાતિ અને પતંગને કેમ ભૂલી જવાય.આકાશપતંગોથી છવાઇ જાય છે.રુગવેદમા સુર્યને ‘પતંગ’નામ આપ્યું છે. રંગબેરંગી પતંગ આપણને ધણું શીખવે છે.આપણું જીવન પણ રંગબેરંગી પતંગ જેવુ છે. જીવનમાંથી આળસ અને અનિયમિતતા ખંખેરી પતંગની જેમ ઉંચે ઉડવાની હામ ભરવી.કટિપતંગ જેવો સમય આવશે જીવનમાં પણ હતાશ ન થવું. બમણા જોરે ફરી ઉંચે ઉડવાના પ્રયત્ન કરવા.પતંગની દોરી મજબૂત બાંધવાની હોય છે એમ આપણે આપણું સમતોલન જાળવવાનું છે.આપણા જીવનની ડોર ભગવાનના હાથમાં છે.પણ સારા કર્મતો આપણે જ બાંધવાના છે તો જ આપણા જીવનની પતંગ ભગવાન સ્થિર રાખશે.

વિશાળ ગગનમાં ઉડવાની વિશાળ દ્રષ્ટિ રાખવી.

આ પર્વની વિશેષતા છે કે આપણા અન્ય તહેવારો તિથી પ્રમાણે ઉજવાય છે,પણ મકરસંક્રાતિ તારીખ 14 અને 15 જાન્યુઆરીના ઉજવાય છે.

પંજાબમાં લોહરી તરીકે ઉજવાય છે.અને માદ્યી કહેવાય છે. લાકડાનું તાપણું કરી,તેમા શિયાળુ પાક હોમવામાં આવે છે. નવપરણિત જોડા પ્રગટાવેલ અગ્નિના ફેરા ફરે છે.લોક ગીતની અને ભાગંડાનૃત્યની રંગત જામે છે.આંધ્રપ્રદેશમાં ચાર દીવસનો ઉત્સવ ઉજવાય છે.ભોગી,મકરસંક્રાતિ,કનુમા અને મુક્નુમાઘભોગી .અન્નમ નામની વાનગી બનાવાય છે.આસામમાં માધ બિહુ કહે છે.શુંગા પીઠા અને તીલપીઠા વાનગી બનાવાય છે.ગુજરાતમાં ઉતરાયણ કહે છે.ઉંધીયુ અને તલના લાડુ ચીક્કી ,ખીચડો બનાવે છે.મહારાષ્ટ્રમાં તલની યીક્કી ખવાય છે અને તીલ ગુડ ખાવ ગોડ ગોડ બોલા એમ કહે છે.તામિલનાડુમા પોંગલ કહે છે ખીચડીના વિવિધ પકવાન બને છે..કર્નાટકમાં સુગી હબ્બા,ઇલ્લુ બેલા નામની તલની મીઠાઇ બનેછે.શિશુર સંક્રાતિ કાશ્મીરમા,ષૌષુ બંગાળમાં,તીલ સંક્રાતિ સીતાજીના મિથિલામા, અન્ય રાજ્યોમાં મકર સંક્રાતિ તરીકે ઉજવાય છે.પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાતમાં તીરમોરી કહેવાય છે.મોટેભાગે દરેક રાજ્યોમાં તલની વાનગીઓ ખાવાનું મહત્વ હોય છે.સંક્રાતિ ખેતી અને લણણીને લગતો તહેવાર છે.નવા પાકમાંથી વાનગીઓ બનાવાય છે.ભારતમાં ધણા સ્થળે મેળાનું આયોજન કરાય છે.કુંભમેળાનું પણ તારા દર્શન પ્રમાણે આયોજન થાય છે. કલકત્તામાં ગંગાસાગર જ્યાં ગંગાનદી સાગરમાં વિલીન થવા આવે છે,ત્યાં મેળો થાય છે.ગંગાસાગરની યાત્રાનું હિંદુધર્મમાં મહત્વ છે.સંક્રાતિ પર સુર્યનું તેજ વધે છે.ગીતાના ઉપદેશમાં વર્ણન છે કે ગીતાનું પ્રથમ જ્ઞાન વિવિસ્વાન સુર્યને આપ્યું હતું.

પુત્રકામના ઐતરેયબ્રાહ્મણ

ઇક્ષ્વાકુવંશીયરાજા હરિશચંદ્ર.ઈક્ષ્વાકુ વંશ લોકનું આભુષણ છે.એમાંથી સૂર્યવંશ પ્રવત્યો છે.સગર,દિલીપ,ભગીરથ,હરિશચંદ્ર,બુધ્ધ,મહાવીર ઈક્ષ્વાકુવંશના હતા.

હરિશચંદ્રરાજા અયોધ્યાના રાજા હતા. ઐતરેયબ્રાહ્મણ નામના ગ્રંથની કથા છે.હરિશચંદ્રરાજાના મહેલમાં એક વખત પર્વત અને નારદ નામના બે ૠષિઓએ રાત્રી મુકામ કર્યો. રાજાએ પોતાને પુત્ર ન હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરી અને પુત્ર પ્રાપ્તિના ઉપાય પૂછ્યા.બંને ૠષિમુનીએ વરુણદેવતાની ઉપાસના કરવા કહ્યું.

રાજાએ ઉપાસના કરી અને વરુણદેવ પ્રગટ થયા.રાજાએ પુત્ર પ્રાપ્તિ થયા પછી વરુણદેવને પુત્રને યજ્ઞ માટે આપી દેવાનું વચન આપ્યું. કહેવાય છે કે પુત્રની યજ્ઞમાં બલી આપવાનું અનુચિત વચન રાજા આપી બેઠાં. સમય વીતતા રાજાને ત્યાં પુત્ર જન્મ થયો અને વરુણદેવ પ્રગટ થયા.યજ્ઞ કરવાનું યાદ કરાવ્યું. રાજાએ કહ્યું હજી દસેક દિવસ થયા છે.હું અશોચ પછી યજ્ઞ કરાવીશ. દેવતા ત્યાંથી ગયા.દસ દિવસ પછી ફરી પ્રગટ થયા.

રાજાએ કહ્યું હજી આ બાળકને દાંત આવ્યા નથી. દાંત આવશે પછી યજ્ઞને લાયક કહેવાશે. દેવતા ફરી ચાલ્યા ગયા. વષોઁ પછી દેવતા આવ્યા.રાજાને સંકલ્પની યાદ અપાવી. ફરી રાજાએ બહાનું બનાવ્યું કે દૂધના દાંત પડી જશે અને સ્થાઇ દાંત આવશે એટલે યજ્ઞ કરાવીશ.વરુણદેવતા ફરી પ્રસ્થાન કરી ગયા.બાળકને સરસ દંતાવલી આવી ગયી અને બાળક સુંદર દેખાવા લાગ્યું.બાળકનું નામ રોહિત રાખ્યું.

વરુણદેવતા પ્રગટ થયાં.રાજાએ ફરી બહાનું આપ્યું કે રોહિતને દ્યનુવિધા,યુધ્ધકળાઅને અન્ય સંસ્કારમાં પારંગત થવા દો પછી યજ્ઞ કરાવીશ.

રોહિત સર્વ વિદ્યામાં પારંગત થઇ ગયો.વરુણદેવ પ્રગટ થયા અને યજ્ઞ કરવાની પુન:માંગ કરી.આ સમયે રાજા કોઇ બહાનું ન કરી શક્યો.રાજાએ પુત્ર રોહિતને બોલાવ્યો અને કહ્યું, “મે વરુણદેવ પાસેથી વરદાનમાં તને પ્રાપ્ત કર્યો છે.હવે વચન મુજબ તને સોંપી દેવો પડશે.”કુમાર રોહિત જે સર્વ કળામાં પારંગત હતો એ આ વાત કેમ સ્વીકારે? રોહિત પોતાના ધનુષબાણ અને અન્ય શસ્ત્રો લઇ ચાલ્યો ગયો. મહેલમાં રહી રાજકુમાર કહેવડાવા કરતા જંગલમાં રઝળપાટ કરવી યોગ્ય લાગી. પોતાની ઇચ્છા વિરુધ્ધ એનો ભોગ લેવાની વાત હતી અને પિતા વચન આપી ચૂક્યા હતા.અલગ અલગ સ્થાનો પર ફરતો રહ્યો.. આ તરફ વચનનું પાલન ન કરવાથી વરુણદેવના શ્રાપને કારણે રાજા હરિશચંદ્ર બિમાર રહેવા લાગ્યા.રોહિતને પિતાની બિમારીના ખબર મળ્યા અને ફરી રાજ્યમાં આવવા પ્રયાણ કર્યું.

વરુણદેવ જળના અધિષ્ઠતા કહેવાય છે એટલે રાજા હરિશચંદ્રને જળોદર નામની બિમારીનો શ્રાપ આપ્યો.

માર્ગમાં ઇન્દ્રદેવ બ્રાહ્મણનું રુપ લઇને મળ્યા અને ફરી રાજ્યમાં જવાને બદલે બહાર જ રહેવાની સલાહ આપી.અને કહ્યું, “હે રોહિત ,પરિશ્રમથી વૈભવ સંપદા મેળવી શકાય છે.એક જ જગ્યાએ નિષ્ક્રિય બેસવાવાળા વિદ્ધાન વ્યક્તિને પણ લોકો તુચ્છ સમજે છે.વિચરણ કરનારાનો ઇશ્વર સાથ આપે છે. તું વિચરણ કર્યા કર”.આનો અર્થ ભૌતિક સુખ શાંતિના સાધનો મેળવવા એવો નથી પણ અનુભવ અને જ્ઞાન ગ્રહણ કરવાનો છે. ગુજરાતી કહેવત છે ફરે એ ચરે બાંધ્યો ભૂખ્યો મરે.

આ ઉપદેશ સાંભળીને કુમાર રોહિત પુન: દેશ પરદેશમાં ભ્રમણ કરવા ચાલ્યો ગયો.

આમ કરતા કરતા ચાર વર્ષ થઇ ગયા. કુમાર રોહિતને આ ચાર વર્ષ દરમ્યાન નગરમાં પાછા ફરવાની જ્યારે જ્યારે ઇચ્છા થતી ત્યારે ઇન્દ્રદેવ બ્રાહ્મણનું રૂપ લઇને વિચરણ કરવાની સલાહ આપતા.

શયન અવસ્થા કલિયુગ સમાન છે,જાગૃત અને સચેત રહેવું દ્રાપર યુગ સમાન છે આળસનો ત્યાગ કરી કર્મ કરવું ત્રેતાયુગ સમાન છે અને કાર્ય સંપાદન કરવું સત્યયુગ સમાન છે.આ સલાહ આજના કલિચુગમાં બંધબેસતી છે. આજે માનવમાં સ્વાર્થપણું અધિક છે અને પરંપરાઓનો નાશ થઇ ગયો છે.

આમ ફરતા ફરતા પાંચ વર્ષ થઇ ગયા. કુમાર રોહિતને એક અજીગર્ત નામના ગરીબ બ્રાહ્મણનો પરિચય થયો.આ બ્રાહ્મણે પોતાનો પુત્ર,શુન:શેપ કુમારરોહિતને વેચી દીધો જેથી આ બાળક વરુણદેવના યજ્ઞમાં બલિ કરવામાં પોતાની જગ્યાએ આપી શકાય.અજીગર્તના બીજા બે પુત્ર હતા શુન પુચ્છ અને શુનોલાંગુલ.

કુમારરોહિતે પુત્રના બદલામાં બ્રા્હ્મણને સો ગાયો આપી .કુમારરોહિત નગરમાં પાછો ફર્યો અને શુન:શેપને પિતા હરિશચંદ્રને સોંપી દીધો જે રોગ ગ્રસ્ત હતા.યજ્ઞ કરીને શ્રાપ મુક્ત થવા માંગતા હતા.યજ્ઞની શરુઆત થઇ. ૠષિમુનીઓ અને બ્રાહ્મણોની હાજરીમાં યજ્ઞ શરુ થતો.સ્વંય અજીગર્ત પણ આ યજ્ઞમાં આવ્યો હતો.ૠષિવિશ્વામિત્ર યજ્ઞમાં આવ્યા હતા.

વરુણદેવને પણ ક્ષત્રિય કુમારરોહિત કરતા આ બ્રાહ્મણ બાળક સ્વીકાર્ય હતો.શુન:શેપને પશુની જેમ બલિ આપવાના થાંભલા પર બાંધવા માટે કોઇ પણ વ્યક્તિ તૈયાર નહોતી .ત્યારે એના પિતા અજીગર્તએ આ કાર્ય કરવાના બદલામાં ફરી સો ગાયો માંગી.શુન:શેપને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે યજ્ઞ બાદ એનો વધ કરવામાં આવશે શુન:શેપ વેદ અભ્યાસમાં પારંગત હતો..આત્મરક્ષા માટે શુન:શેપ ૠગવેદના મંત્રથી દેવતાઓની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.પ્રથમ પ્રજાપતિ બ્રહ્માને પ્રાથના કરી.બ્રહ્માજીએ અગ્નિની સ્તુતિ કરવા કહ્યું કારણકે અગ્નિદેવ દેવતાઓના પ્રતિનિધિ હતા.અગ્નિદેવે આ બાળકને સૂર્યદેવને પ્રથના કરવા કહ્યું કારણકે સૂર્યદેવ બધા જીવોના જન્મદાતા અને પાલન કરતા હતા.સૂર્યદેવે કહ્યુ તને વરુણદેવના યજ્ઞ માટે થાંભલા પર બાંધ્યો છે એટલે તું વરુણદેવનું શરણ લે.બાળકે વરુણદેવની સ્તુતિ કરી પણ વરુણદેવે કહ્યું યજ્ઞમાં આગ્નિદેવ સર્વ દેવતાઓના મુખસ્વરુપ હોય છે,આહુતિનું માધ્યમ અગ્નિદેવ છે.અત: તું એનું શરણ લે.બાળકે ફરીથી અગ્નિદેવની સ્તુતિ કરી.અગ્નિદેવે સમસ્ત દેવોની સ્તુતિ કરવા કહ્યું.બાળકે સધળા દેવોની સ્તુતિ કરી.સમસ્ત દેવોએ ઇન્દને પ્રાર્થના કરવા કહ્યું. ઇન્દ્ર દેવે એક દિવ્ય રથ મોકલ્યો અને કહ્યું અશ્વિનીકુમારની પ્રાથના કર. અશ્વિનીકુમારોએ ઉષાની સ્તુતિ કરવા કહ્યું.શુન:શુપે વેદની ૠચાઓ સાથે સ્તુતિ આરંભ કરી. જેમ જેમ શુન:શેપ એક એક કરીને ૠચાઓ ઉચ્ચારીને દેવતાઓની સ્તુતિ કરતો ગયો એમ એના બંધન છૂટતા ગયા ૠષિ વિશ્વામિત્ર આ બાળકની પ્રતિભાથી પ્રસન્ન થઇ ગયા અને આશીષ આપ્યા.શુન:શેપ મુકત થયા પછી ૠષિ વિશ્વામિત્રના ખોળામાં બેસી ગયો.વિશ્વામિત્રએ પુત્ર તરીકે સ્વીકાર કર્યો. હવે અજીગર્તને પુત્રમોહ જાગૃત થયો.અને પોતાના પુત્ર તરીકે બોલાવા લાગ્યો.પોતાની પાસે રાખેલી ગાયોને પાછી આપવાની તૈયારી કરી પુત્રને ફરી અપનાવવાની ચેષ્ટા કરવા લાગ્યો.

પણ બાળક શુન:શેપે પિતા અજીગર્તની વાતનો અસ્વીકાર કર્યો.જે પિતા પોતાના પુત્રને પશુની જેમ બલી આપવા તૈયાર થઇ જાય એવા પિતાના પિતૃત્વનો કેમ સ્વીકાર કરવો?દેવતાઓની કૃપાથી ૠષિ વિશ્વામિત્ર શુન:શેપના પિતા થયા.વિકટ પરિસ્થિતીમાં પણ દેવોની ઉપાસના કરી એવા ધીરજવાન પુત્રના પિતા તરીકે ૠષિ વિશ્વામિત્રે પોતાના પુત્રોને, શુન:શેપને જ્યેષ્ઠ બંધુ માનવા કહ્યું પણ એના પુત્રોએ ના પાડી.ફક્ત એક પુત્ર મધુચંદએ પિતાની આજ્ઞા માન્ય રાખી.ૠષિવિશ્વામિત્રે પોતાના પુત્રોને અપુત્ર જાહેર કર્યા.

ૠષિ વિશ્વામિત્રે શુન:શેપને ‘દેવરત’ નામ આપ્યું.

મનુષ્યની પુત્ર પ્રાપ્તિની ઇચ્છા પ્રાચીન સમયથી ચાલતી આવી છે પણ મનુષ્ય આ સુખ માટે અવ્યવાહારિક સંકલ્પ કરે છે. રાજા કે પ્રજા કોઇ આમાંથી બાકાત ન કરી શકાય. રાજા હરિશચંદ્રે રોહિતને યજ્ઞમાં સર્મપિત કરવાની તૈયારી કરી.અને પછી પ્રિય વ્યક્તિના મોહમાં ત્યાગ ન કરવા માટે બીજાને ધન સંપત્તિની લાલચ આપી પોતાનું કાર્ય કરી આપવા પ્રરિત કરવા.
સારંશ માનવીય લોભથી ઉપર જવાની ક્ષમતાની કથા છે.શુન:શેપ સ્વ પ્રયત્નથી પોતાની જાતને મુક્ત કરાવે છે.

આ કથામાં ત્રણ પિતા અને ત્રણ પુત્રની વાતો છે.એક રાજા અને રાજકુમાર,એક ગરીબ પિતા જે પુત્રને સો ગાયના બદલામાં ત્યાગી દે છે. અને પુત્ર પોતાના સામર્થ્યથી મુક્ત થાય છે અને ૠષિ વિશ્વામિત્ર જેને સો પુત્ર હોવા છતાં શુન:શેપને પુત્ર તરીકે અપનાવે છે.

રાજકુમાર રોહિત પિતાના વચનનો વિરોધ કરે છે અને પોતાની જાત બચાવવા વનમાં ચાલ્યો જાય છે. પણ પિતાને જળોદરનામનો રોગ થયો છે જાણી પરત ફરે છે.પિતાને શ્રાપ મુક્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.વિશ્વામિત્રના પચાસ પુત્રો તેજસ્વી પિતાનો વિરોધ કરી શુન:શેપને અપનાવતા નથી ,પિતાનો વારસો છોડીને સમાજમાં દસ્યુ કહેવાયા. શુન:શેપ ગરીબ હોવા છતાં વિધાસંગી હતો.પિતાના કરેલા પાપનો સામનો કરે છે.આ પુત્રને કેટલી પીડા થઇ હશે જ્યારે એનો વેપાર થયો હશે. ફરી એ જ પિતા એને થાંભલે બાંધવા વેપાર કરે છે. અને જ્યારે પુત્ર તેજસ્વી સાબિત થયો ત્યારે અપનાવા લાગ્યા.

પુત્ર ઇચ્છા સ્વર્ગ પ્રાપ્તિ નથી કરાવતી અને પુત્રી ના માતાપિતા નરકમાં નથી જતા.

વૈદિકકાળમાં નરબલીની વાતો સત્ય છે કે નહીં જે આજ સુધી શંકાને સ્થાને છે.

પિછવાઈ

સારસ્વત કલ્પની વ્રજલીલાના વર્ણન મુજબ પ્રતિવર્ષ દિવાળીના બીજે દિવસે બધા જ વ્રજવાસીઓ ઈન્દ્રને પોતાના પાલનહાર માની તેની પૂજા -અર્ચના કરતાં અને વિવિધ પ્રકારની સામગ્રી ધરી ખૂશ કરવાનો પ્રયત્નો કરતાં.શ્રી કૃષ્ણે આ પરંપરા અટકાવી ગોર્વધન પૂજા કરાવી. ઈન્દ્રને જાણ થતા મૂશળાધાર વર્ષા કરી.

શ્રીકૃષ્ણે ટચલી આંગળીએ ગોર્વધન પર્વત ઉંચકી વ્રજવાસીઓની રક્ષા કરી.કિવદંતી પ્રમાણે શ્રીનાથજીનું આવું જ સ્વરૂપ ગિરીરાજની કંદરામાંથી પ્રગટ થયું .ત્યાં મંદિરમાં શ્રીનાથજીની સ્થાપના કરવામાં આવી.અને આસપાસના વ્રજવાસીઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રીનાથજીની સેવા કરતાં.

૧૬૭૧AD,મોગલરાજા ઔરંગઝેબના આક્રમણથી સુરક્ષિત કરવા શ્રીનાથજીનું સ્વરૂપ રાજસ્થાનમાં સ્થાપિત કરાયું.
મેવાડના રાજા રાજસિંહે નાથદ્રારામાં સુરક્ષાપૂર્વક શ્રીનાથજીની સ્થાપના કરાવી.
શ્રીનાથજીના સ્વરૂપ સાથે મહારાજાએ ગાયો,ગોવાળો,હલવાઇ,સેવકો,રસોઇયા અને પિછવાઇના કલાકારોને પણ નાથદ્રારા મોકલ્યા.પિછવાઇના કલાકારોને રાજ્યાશ્રય મળતાં
શ્રીનાથજી અને શ્રીવલ્લભના આશીર્વાદથી પિછવાઇ કળાને લોકચાહના મળવા લાગી.

‘પિછ’એટલે પાછળ અને ‘વાઇ’એટલે કે લટકાવવું.પિછવાઈ કળા ૪૦૦ વર્ષ કરતા પણ જુની છે.લગભગ ૧૭મી સદીમાં અસ્તિત્વમાં આવી છે.આ કળા શ્રીવલ્લભ મહાપ્રભુજીના પુત્ર શ્રીગુંસાઈજીના શુભ હસ્તે થઇ હતી. પુષ્ટિ માર્ગમાં રાગ,ભોગ અને શૃંગારનું મહત્વ છે.
ચિત્રકારીની ઉપશૈલીયોમાં પિછવાઈની કળા આવે છે.આ કળામાં શ્રીકૃષ્ણના અલગ અલગ સ્વરૂપ, શારીરિક મુદ્રા, પોષાક અને વસ્ત્રોને દર્શાવવામાં આવે છે. શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓને કલાત્મક ભાવે રજુ કરાય છે કે અશિક્ષિત વ્યક્તિ પણ ભાવપૂર્વક સમજી શકે. આ કળામાં શ્રીકૃષ્ણની લીલા અને શ્રીનાથજીની સેવાનો ભાવનું ચિત્રણ કરાય છે.
આ પરંપરાગત કળા મોટે ભાગે હવેલીમાં જોવા મળેછે.આ ચિત્રકામ જુથ એટલે કે teamwork દ્રારા થાય છે અને એક ચિત્રકામ કરતાં મહિનાઓ લાગીજાયેછે. કળાકારો પહેલાં કપડાં પર રેખાચિત્ર તૈયાર કરે છે પછી સુંદર ચિત્ર પર રંગકામ કરે છે.
સાટીન,સુતરાઉ અને મલમલના કપડાં પર ચિત્રકારીને શ્રીનાથજીના સ્વરૂપ પાછળ મૂકવામાં આવેછે.ગોવર્ધનલીલા,રાસલીલા,નંદમહોત્સવ,વનસ્પતિ, ફૂલબાગબગીચા,પશુપક્ષીઓના ચિત્રકામ કરવામાં આવે છે. કંદમૂળ,વનસ્પતિ,ગેરુ વગેરેમાંથી રંગ બનાવી ચિત્રકામ કરવામાં આવે છે.લાલ,પીળા,લીલા,ગુલાબી,કેસરી રંગના દોરાની સાથે માણેક,મોતી,ચાંદીનો ઉપયોગ કરી ચિત્રકામને સુંદર રીતે પૂર્ણ કરવામાં આવે છે. નાથદ્રારામાં ચિત્રકારો કા મહોલ્લા અને ચિત્રો કી ગલ્લી માં આ કલાકારો મળી આવે છે.વ઼જલીલાની સાક્ષી એવી પિછવાઈ માં વિવિઘશૈલી જોવા મળે છે.જેમ કે કોટાશૈલી,જયપૂરશૈલી,બુંદીશૈલી,નાથદ્રારાશૈલી, કિશનગઢશૈલી. શ્રીકૃષ્ણની ભક્તિ અભિવ્યક્ત કરવાનું માઘ્યમ પિછવાઇ છે.શ્રીનાથજીની દરેક હવેલીમાં પિછવાઇ રાખવામાં આવે છે. આજે ગૃહસજાવટના એક ભાગરુપે દીવારો પર રાસલીલાની પિછવાઇ સુશોભિત કરાય છે.વિદેશોમાં પણ પિછવાઇની માંગ છે.પિછવાઇથી ભગવાનના અલૌકિક સૌંદર્યનો આનંદ માણી શકાય છે.