પિછવાઈ

સારસ્વત કલ્પની વ્રજલીલાના વર્ણન મુજબ પ્રતિવર્ષ દિવાળીના બીજે દિવસે બધા જ વ્રજવાસીઓ ઈન્દ્રને પોતાના પાલનહાર માની તેની પૂજા -અર્ચના કરતાં અને વિવિધ પ્રકારની સામગ્રી ધરી ખૂશ કરવાનો પ્રયત્નો કરતાં.શ્રી કૃષ્ણે આ પરંપરા અટકાવી ગોર્વધન પૂજા કરાવી. ઈન્દ્રને જાણ થતા મૂશળાધાર વર્ષા કરી.

શ્રીકૃષ્ણે ટચલી આંગળીએ ગોર્વધન પર્વત ઉંચકી વ્રજવાસીઓની રક્ષા કરી.કિવદંતી પ્રમાણે શ્રીનાથજીનું આવું જ સ્વરૂપ ગિરીરાજની કંદરામાંથી પ્રગટ થયું .ત્યાં મંદિરમાં શ્રીનાથજીની સ્થાપના કરવામાં આવી.અને આસપાસના વ્રજવાસીઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રીનાથજીની સેવા કરતાં.

૧૬૭૧AD,મોગલરાજા ઔરંગઝેબના આક્રમણથી સુરક્ષિત કરવા શ્રીનાથજીનું સ્વરૂપ રાજસ્થાનમાં સ્થાપિત કરાયું.
મેવાડના રાજા રાજસિંહે નાથદ્રારામાં સુરક્ષાપૂર્વક શ્રીનાથજીની સ્થાપના કરાવી.
શ્રીનાથજીના સ્વરૂપ સાથે મહારાજાએ ગાયો,ગોવાળો,હલવાઇ,સેવકો,રસોઇયા અને પિછવાઇના કલાકારોને પણ નાથદ્રારા મોકલ્યા.પિછવાઇના કલાકારોને રાજ્યાશ્રય મળતાં
શ્રીનાથજી અને શ્રીવલ્લભના આશીર્વાદથી પિછવાઇ કળાને લોકચાહના મળવા લાગી.

‘પિછ’એટલે પાછળ અને ‘વાઇ’એટલે કે લટકાવવું.પિછવાઈ કળા ૪૦૦ વર્ષ કરતા પણ જુની છે.લગભગ ૧૭મી સદીમાં અસ્તિત્વમાં આવી છે.આ કળા શ્રીવલ્લભ મહાપ્રભુજીના પુત્ર શ્રીગુંસાઈજીના શુભ હસ્તે થઇ હતી. પુષ્ટિ માર્ગમાં રાગ,ભોગ અને શૃંગારનું મહત્વ છે.
ચિત્રકારીની ઉપશૈલીયોમાં પિછવાઈની કળા આવે છે.આ કળામાં શ્રીકૃષ્ણના અલગ અલગ સ્વરૂપ, શારીરિક મુદ્રા, પોષાક અને વસ્ત્રોને દર્શાવવામાં આવે છે. શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓને કલાત્મક ભાવે રજુ કરાય છે કે અશિક્ષિત વ્યક્તિ પણ ભાવપૂર્વક સમજી શકે. આ કળામાં શ્રીકૃષ્ણની લીલા અને શ્રીનાથજીની સેવાનો ભાવનું ચિત્રણ કરાય છે.
આ પરંપરાગત કળા મોટે ભાગે હવેલીમાં જોવા મળેછે.આ ચિત્રકામ જુથ એટલે કે teamwork દ્રારા થાય છે અને એક ચિત્રકામ કરતાં મહિનાઓ લાગીજાયેછે. કળાકારો પહેલાં કપડાં પર રેખાચિત્ર તૈયાર કરે છે પછી સુંદર ચિત્ર પર રંગકામ કરે છે.
સાટીન,સુતરાઉ અને મલમલના કપડાં પર ચિત્રકારીને શ્રીનાથજીના સ્વરૂપ પાછળ મૂકવામાં આવેછે.ગોવર્ધનલીલા,રાસલીલા,નંદમહોત્સવ,વનસ્પતિ, ફૂલબાગબગીચા,પશુપક્ષીઓના ચિત્રકામ કરવામાં આવે છે. કંદમૂળ,વનસ્પતિ,ગેરુ વગેરેમાંથી રંગ બનાવી ચિત્રકામ કરવામાં આવે છે.લાલ,પીળા,લીલા,ગુલાબી,કેસરી રંગના દોરાની સાથે માણેક,મોતી,ચાંદીનો ઉપયોગ કરી ચિત્રકામને સુંદર રીતે પૂર્ણ કરવામાં આવે છે. નાથદ્રારામાં ચિત્રકારો કા મહોલ્લા અને ચિત્રો કી ગલ્લી માં આ કલાકારો મળી આવે છે.વ઼જલીલાની સાક્ષી એવી પિછવાઈ માં વિવિઘશૈલી જોવા મળે છે.જેમ કે કોટાશૈલી,જયપૂરશૈલી,બુંદીશૈલી,નાથદ્રારાશૈલી, કિશનગઢશૈલી. શ્રીકૃષ્ણની ભક્તિ અભિવ્યક્ત કરવાનું માઘ્યમ પિછવાઇ છે.શ્રીનાથજીની દરેક હવેલીમાં પિછવાઇ રાખવામાં આવે છે. આજે ગૃહસજાવટના એક ભાગરુપે દીવારો પર રાસલીલાની પિછવાઇ સુશોભિત કરાય છે.વિદેશોમાં પણ પિછવાઇની માંગ છે.પિછવાઇથી ભગવાનના અલૌકિક સૌંદર્યનો આનંદ માણી શકાય છે.

Advertisements

આનંદનો ગરબો

ગરબો કે ગરબા શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ ગરબદીપ પરથી આવ્યો છે.ગોળાકાર કુંભ માં જ્યોત પ્રગટાવી માતાજીનું આવાહાન કરી ગોળફરતા જે માતાજી વિશે ગાવામાં આવે છે તે ગરબા.માનવી નાં શરીરમાં રહેલા આત્માનું પ્રતીક રૂપે છે.
આઈ આજ મને આનંદ વાદ્યો અતિ ઘણો મા
ગાવા ગરબા – છંદ, બહુચર આપ તણો મા………………૧
અળવે આળ પંપાળ, અપેક્ષા આણી મા
છો ઈચ્છવા પ્રતિપાળ, દ્યો અમૃતવાણી મા………………૨
સ્વર્ગ મૃત્યુ પાતાળ, વાસ સકળતારો મા
બાળ કરી સંભાળ, કર ઝાલો મ્હારો મા…………………….૩
તોતળાજ મુખ તન્ન, તો ત તોય કહે મા
અર્ભક માગે અન્ન, નિજ માતા મને લ્હે મા…………….૪
નહીં સવ્ય અપસવ્ય, કહી કાંઈ જાણું મા
કવિ કહાવા કવ્ય, મન મિથ્યા આણું મા……………….૫
કુલજ કુપાત્ર કુશીલ, કર્મ અકર્મ ભર્યો મા
મુરખમાં અણમોલ, રસ રટવાં વિચર્યો મા…………….૬
મુઢ પ્રોઢગતિ મત્ય, મન મિથ્યા માપી મા
કોણ લહે ઉત્પત્ય વિશ્ર્વ રહ્યાં વ્યાપી મા……………….૭
પ્રાક્રમ પ્રોઢ પ્રચંડ, પ્રબળ ન પળ પ્રીંછુ મા
પૂરણ પ્રકટ અખંડ, યજ્ઞ થકો ઈચ્છુ મા………………….૮
અવર્ણ ઓછો પાત્ર, અકલ કરી આણું મા
પામુ નહી પળ માત્ર, મન જાણું નાણુ મા……………….૯
રસના યુગ્મ હજાર, તે રટતાં હર્યો મા
ઈશે અંશ લગાર, લઈ મન્મથ માર્યો મા……………….૧૦
મારકંડ મુનિરાય, મુખમહાત્મ ભાખ્યું મા
જૈમિનિ ઋષિ જેવાય, ઉર અંતર રાખ્યું મા……………….૧૧
અણ ગણ ગુણ ગતિ ગોત, ખેલ ખરો ન્યારો મા
માત જાગતિ જ્યોત, જળહળ તો પારો મા……………….૧૨
જશ તૃણ વત ગુણ ગાન, કહુ ઊડળ ગુડળ મા
ભરવા બુદ્ધિ બે હાથ, ઓદ્યામાં ઉંડળ માં……………………૧૩
પાગ નમાવી શીશ, કહું ઘેલું ગાંડુ મા
માત ન ધરશો રીસ, છો ખુલ્લું ખાંડુ મા……………………૧૪
આદ્ય નિરંજન એક, અલખ અકળ રાણી મા
તુજ થી અવર અનેક, વિસ્તરતાં જાણી મા………………૧૫
શક્તિ શૃજવા શૃષ્ટી, સહજ સ્વભાવ સ્વલ્પ મા
કંચિત કરૂણા દ્રષ્ટી, કૃતકૃત કોટી કલ્પ મા………………….૧૬
માતંગી મન મુક્ત, રમવા કીધું મન માં
જોવા યુક્ત અયુક્ત, રચિયાં ચૌદ ભુવન માં…………….૧૭
નીર ગગન ભૂ તેજ, હેત કરી નિર્મ્યા મા
માત વશ જે છે જ, ભાંડ કરી ભર્મ્યા મા………………….૧૮
તતક્ષણ તન થી દેહ, ત્રણય કરી પેદા મા
ભવ કૃત કરતાજેહ, સૃજે પાળે છેદા મા………………….૧૯
પ્રથમ કર્યા ઉચ્ચાર, વેદ ચાર વાયક મા
ધર્મ સમસ્ત પ્રકાર, ભૂ ભણવા લાયક મા……………….૨૦
પ્રગટી પંચમહાભુત, અવર સર્વ જે કો મા
શક્તિ સર્વ સંયુક્ત, શક્તિ વિના નહિ કો મા………….૨૧
મૂળ મહીં મંડાળ, મહા માહેશ્વ્રરી મા
જગ સચરાચર જાણ, જય વિશ્વેશ્વરી મા………………….૨૨
જળ મધ્યે જળશાઈ, પોઢ્યા જગજીવન મા
બેઠા અંતરિક્ષ આઈ, ખોળે રાખી તન મા……………….૨૩
વ્યોમ વિમાન ની વાટ, ઠાઠ ઠઠ્યો ઓછો મા
ઘટ ઘટ સરખો ઘાટ, કાચ બન્યો કાચો મા…………….૨૪
અજ રજ ગુણ અવતાર, આકારે આણી મા
નિર્મિત હત નર્નાર, નખ શિખ નારાયણી મા…………૨૫
પન્નંગ ને પશુ પંખી, પૃથક પૃથક પ્રાણી મા
જુગ જુગ માહેં ઝંખી, રૂપે રૂદ્રાણી મા………………………૨૬
ચક્ષુ મધ્ય ચૈતન્ય, વચન આસન ટીકી મા
જણાવવા જન મન્ય, મધ્યમાત કીકી મા………………૨૭
કણચર તૃણચર વાયુ, ચર વારી ચરતાં મા
ઉદર ઉદર ભરિ આયુ, તું ભવની ભરતાં મા…………….૨૮
રજો તમો ને સત્વ, ત્રિગુણાત્મક ત્રાતા મા
ત્રિભુવન તારણ તત્વ, જગત તણી જાત મા……………૨૯
જ્યાં જ્યાં ત્યાં તમ રૂપ, તેજ ધર્યું સઘળે મા
કોટી કરે જપ ધુપ, કોઈ તુજને ન કળે મા…………………૩૦
મેરૂ શિખર મહિમાહ્ય, ધોળાગઢ પાસે મા
બાળી બહ્ચર માય, આદ્ય વસે વાસો મા…………………૩૧
ન લહે બ્રહ્મા ભેદ, ગૃહય ગતિ ત્હારી મા
વાણી વખાણી વેદ, શીજ મતિ મ્હારી મા………………….૩૨
વિષ્ણુ વિલાસી મન, ધન્ય જ ઉચ્ચરિયા મા
અવર ન તુજ થી અન્ય, બાળી બહુચરિયા મા……………૩૩
માને મન માહેશ, માત મયા કીધે મા
જાણે સુરપતિ શેષ, સહુ ત્હારે લીધે મા………………………૩૪
સહસ્ત્ર ફણાધર શેષ, શક્તિ સબળ સાધી મા
નામ ધર્યુ નાગેષ, કીર્તિ તો વ્યાધી મા………………………૩૫
મચ્છ; કચ્છ, વારાહ, નૃસિંહ વામન થઈ મા
અવતારો તારાહ, તે તુજ મહાત્મ્ય મહી મા ……………….૩૬
પરશુરામ શ્રીરામ, રામ બલિ બળ જેહ મા
બુદ્ધ કલકી નામ, દશ વિધ ધારી દેહ મા…………………….૩૭
મધ્ય મથુરાથી બાળ, ગોકુળ તો પહોંચ્યું મા
તેં નાખી મોહ જાળ, બીજું કોઈ ન્હોતું મા………………………૩૮
કૃષ્ણ કૃષ્ણ અવતાર, કળી કારણ કીધું મા
ભક્તિ મુક્તિ દાતાર, થઈ દર્શન દીધું મા…………………….૩૯
વ્યંઢળ ને વળી નાર, પુરૂષપણે રાખ્યા મા
એ અચરજ સંસાર, શ્રૃતિ સ્મૃતિએ ભાખ્યાં મા………………૪૦
જાણી વ્યંઢળ કાય, જગમાં અણજુક્તિ મા
મા મોટે મહિમાય, ઈન્દ્ર કથે યુક્તિ મા…………………………૪૧
મહિરાવાણમથિ મેર, કીધે રવૈયો સ્થિર મા
કાઢ્યાં રત્ન એમ તેર, વાસુકિના નેતર મા………………….૪૨
સુર સંકટ હરનાર; સેવક ના સન્મુખ મા
અવિગત અગમ અપાર, આનંદા દધિસુખ મા…………….૪૩
સનકાદિક મુનિ સાથ, સેવી વિવિધ વિધેં મા
આરાધી નવનાથ; ચોરાશી સિધ્ધે મા…………………………૪૪
આવી અયોધ્યા ઈશ, નામી શીશ વળ્યા મા
દશમસ્તક ભુજ વીશ, છેદી સીત મળ્યા મા……………….૪૫
નૃપ ભીમકની કુમારી, તૂમ પૂજ્યે પામી મા
રૂક્ષમણિ રમણમુરારિ, મનમાયો સ્વામી મા………………….૪૬
રાખ્યા પાંડુ કુમાર, છાના સ્ત્રી સંગે મા
સંવત્સર એકબાર, વામ્યા તમ અંગે મા…………………૪૭
બાંધ્યો તનપ્રદ્યુમન, છુટૅ નહી કોથી મા
સમરિપુરી સનખલ, ગયો કારા ગૃહ થી મા……………….૪૮
વેદ પુરાણ પ્રમાણ, શાસ્ત્ર સકળ સાંખી મા
શક્તિ સૃષ્ટી મંડાણ, સર્વ રહ્યાં રાખી મા………………….૪૯
જ્યાં જ્યાં જુગતે જોઈ, ત્યાં ત્યાં તું તેવી મા
સમવિત ભ્રમતિ ખોઈ, કહી ન શકું કેવી મા…………….૫૦
ભૂત ભવિષ્ય વર્તમાન, ભગવતિ તું ભવાની મા
આદિ મધ્ય અવસાન, આકાશે અવની મા……………૫૧
તિમિહરણ શશિશૂર, તે તારો ધોખો મા
અમિ અગ્નિ ભરપુર, થઈ પોખો શોખો મા………………૫૨
ષટ ઋતુ રસ ષટ માસ, દ્વાદશ પ્રતિસંઘે મા
અંધકાર ઉજાસ, અનુક્રમ અનુસંઘે મા……………………૫૩
ધરતીતળ ધન ધાન્ય, ધ્યાન ધરે નાવો મા
પાલન પ્રજા પ્રજન્ય, અણ ચિતવ્યાં આવો મા………૫૪
સકળ સિધ્ધિ સુખદાઈ, પચ દધિ ધૃતમાંહિ મા
સર્વે રસ સરસાઈ, તુજ વિણ નહિ કાંઈ મા……………૫૫
સુખ દુઃખ બે સંસાર, ત્હારા ઉપજાવ્યાં મા
બુદ્ધિબળની બલીહારી, ઘણું ડાહ્યા વાહ્યા મા……………૫૬
ક્ષુદ્યા તૃષા નિદ્રાય, લઘુ યૌવન વૃધ્ધ મા
શાંતિ શૌર્ય ક્ષમાય; તું સઘળે શ્રધ્ધા મા……………….૫૭
કામ ક્રોધ મોહ લોભ, મદમત્સર મમતા મા
તૃષ્ણા સ્થિરતા ક્ષોભ; ધૈર્ય ધરે સમતા મા…………….૫૮
ધર્મ અર્થ ને કામ; મોક્ષ તું મંમાયા મા
વિશ્વતણો વિશ્રામ; ઉર અંતર છાયા મા……………….૫૯
ઉદય ઉદારણ અસ્ત, આદ્ય અનાદિથી મા
ભાષા ભૂર સમસ્ત, વાક્ય વિવાદે થી મા……………….૬૦
હર્ષ હાસ્ય ઉપહાસ્ય, કાવ્યકવિતવિતતું મા
ભાવ ભેદ નિજ ભાસ્ય, ભ્રાન્ત ભલી ચિત્ત તું મા………૬૧
ગીત નૃત્ય વાજીન્ત્ર, તાલ તાન માને મા
વાણી વિવિધ ગુણ અગણિત ગાને મા………………….૬૨
રતિરસ વિવિધ વિલાસ, આશ સફળ જગની મા
તન મન મધ્યે વાસ, મહં માયા મન ની મા ………૬૩
જાણે અજાણે જગત, બે બાઘા જાણે મા
જીવ સફળ આસક્ત, સહુ સરખાં માણે મા…………….૬૪
વિવિધ ભોગ મરજાદ, જગ દાખ્યું ચાખ્યું મા
ગરથ સુરથ નિઃસ્વાદ, પદ પોતે રાખ્યું મા…………….૬૫
જડ થડ શાખ પત્ર, ફુલ ફળે ફળતી મા
પરમાણું એક માત્ર, રસ રગ વિચરતી મા……………૬૬
નિપટ અટપટી વાત, નામ કહું કોનુ મા
સરજી સાતે ઘાત, માત અધીક સોનુ મા…………….૬૭
રત્ન મણિ માણેક, નગ મુકીયાં મુક્તા મા
આભા અઢળ અનેક, અન્ય ન સંયુક્તા મા………….૬૮
નીલ પિત આરક્ત, શ્યામ શ્વેત સરખી મા
ઉભય વ્યક્ત-અવ્યક્ત, જગતજને નિરખી મા……….૬૯
નગ જે અધિકુળ આઠ, હિમાચલ આઘે મા
પવન ગવન ઠઠિ ઠાઠ, અરચીત તું સાધે મા……….૭૦
વાપી-કૂપ તળાવ, તું સરિતા સિંધુ મા
જળતારણ જેમ નાવ, તમ તારણ બધું મા……………૭૧
વનસ્પતિ ભાર અઢાર, ભૂ ઉપર ઉભાં મા
કૃત કૃત તું કિરતાર કોશ વિઘાં કુંભાં મા……………….૭૨
જડ ચેતન અભિધાન, અંશ અંશ ધારી મા
માનવી માટે માન એ કરણી ત્હારી મા…………….૭૩
વર્ણ ચાર નિજ કર્મ, ધર્મ સહિત સ્થાપી મા
બે ને બાર અપર્મ, અનુચર વર આપી મા…………….૭૪
વાંડવ વન્હિ નિવાસ, મુખ માતા પોતે મા
તૃપ્તે તૃપ્તે આશ, માત જગત જોતે મા………………૭૫
લક્ષ ચોરાશી જન, સહુ તારા કીધાં મા
આણી અસુરોનો અંત, દંડ ભલા દીધા મા…………….૭૬
દુષ્ટ દમ્યાંકૌં વાર, દારૂણ દુઃખ દેતા મા
દૈત્ય કર્યા સંહાર, ભાગ યજ્ઞ લેતા મા………………….૭૭
સુદ્ધ કરણ સંસાર, કર ત્રિશુળ લીધું મા
ભૂમી તણો શિર ભાર, હરવા મન કીધું મા……………….૭૮
બહુચર બુદ્ધિ ઉદાર, ખળ ખોળી ખાવા મા
સંત કરણ ભવ પાર, સાધ્ય કરે સ્વાહા મા………………૭૯
અધમ ઉધારણહાર, આસન થી ઉઠી મા
રાખણ જગ વ્યવહાર, બદ્ધ બાંધી મુઠી મા………………૮૦
આણી મન આનંદ, મહિ માંડ્યાં પગલાં મા
તેજ કિરણ રવિચંદ, થૈ નના ડગલાં મા………………….૮૧
ભર્યા કદમ બે ચાર, મદ માતી મદભર મા
મન માં કરી વિચાર, તેડાવ્યો અનુચરમા……………….૮૨
કુકર્ટ કરી આરોહ, કરૂણાકર ચાલી મા
નગ પંખી મહિ લોગ, પગ પૃથી હાલી મા………………૮૩
ઉડી ને આકાશ, થઈ અદ્ભુત આવ્યો મા
અધક્ષણમા એક શ્વાસ, અવનીતળ લાવ્યો મા……….૮૪
પાપી કરણ નિપાત, પૃથ્વી પડ માંહે મા
ગોઠ્યું મન ગુજરાત, ભીલાં ભડ માંહે મા……………….૮૫
ભોળી ભવાની માય; ભાવ ભર્યા ભાલે મા
કીધી ઘણી કૃપાય, ચુંવાળે આળે મા………………………૮૬
નવખંડ ન્યાળી નેટ, નગર વજર પેઠી મા
ત્રણ ગામ તરભેટ, ઠેઠ અડી બેઠી મા…………………….૮૭
સેવક સારણ કાજ, સન્ખલપુર સેડે મા
ઉઠ્યો એક આવાજ, દેડાણા નેડે મા……………………….૮૮
આવ્યા શરણ શરણ, અતિ આનંદ ભર્યો મા
ઉદિત મુંદિત રવિ કિર્ણ, દશ દીશ યસ પ્રસર્યો મા….૮૯
સકળ સમૃદ્ધ જગ માત, બેઠાં ચિત સ્થિર થઈ મા
વસુધા મા વિખ્યાત, વાત વાયુવિધિ ગઈ મા………૯૦
જાણે જગ સહુ જોર, જગજનની જોખે મા
અધિક ઉડાડ્યો શોર, વાસ કરી ગોખે મા……………….૯૧
ચાર ખુંટ ચોખાણ, ચર્ચા એ ચાલી મા
જન જન પ્રતિમુખ વાણ, બહુચર બિરદાળી મા………૯૨
ઉદો ઉદો જય કાર, કીધો નવ ખંડે મા
મંગલ વર્ત્યા ચાર, ચૌદે બ્રહ્માંડે મા……………………….૯૩
ગાજ્યા સાગર સાત, દુધે મેહ ઉઠ્યા મા
અધર્મ ધર્મ ઉત્પાત, સહુ કીધા જુઠ્ઠા મા……………….૯૪
હરખ્યા સુર નર નાગ, મુખ જોઈ માનુ મા
અવલોકી અનુરાગ, મન મુનિ હરખાનું મા………….૯૫
નવગૃહ નમવા કાજ, પાગ પળી આવ્યા મા
ઉપર ઉવારણ કાજ, મણિમુક્તા લાવ્યા મા………….૯૬
દશ દિશના દિગપાળ, દેખી દુઃખ વામ્યાં મા
જન્મ મરણ જંજાળ, મટતાં, સુખ પામ્યા મા…………૯૭
ગુણ ગાંધર્વ યશ ગાન, નૃત્ય કરે રંભા મા
સુર સ્વર સુણતાં કાન, ગતિ થઈ ગઈ સ્તંભા મા……૯૮
ગુણ નિધિ ગરબો જેહ, બહુચર માત કેરો મા
ધારે ધારી દેહ, સફળ ફરે ફેરો મા………………………….૯૯
પામે પદારથ પાંચ, શ્રવણે સાંભળતાં મા
નાવે ઉન્હી આંચ, દાવાનળ બળતાં મા……………….૧૦૦
શસ્ત્ર ન અડકે અંગ, આદ્યશક્તિ રાખે મા
નિત નિત નવલે રંગ, ધર્મ કર્મ પાખે મા…………….૧૦૧
ક્ષણ જે અકળ આઘાત, ઉતારે બેડે મા
ક્ષણ ક્ષણ નિશદિન પ્રીત, ભવ સંકટ ફેડે મા………….૧૦૨
ભુત પ્રેત જંબુક, વ્યંતરી ડાકિણી મા
નાવે આડી અચુક, સમર્યા શાકિણી મા………………….૧૦૩
ચરણ કરણ ગતિ ભંગ, ખંગ અંગ વાળે મા
ગુંગ મુંગ મુખ અંગ, વ્યાધી બધી ટાળે મા……………૧૦૪
સેંણ વિહોણા નેણ, ન્હેનેણા આપે મા
પુત્ર વિહોણાં કેણ, કૈ મેણાં કાપે મા……………………….૧૦૫
કળી કલ્પતરૂ વાડ, જે જાણે ત્હેણે મા
ભક્ત લડાવે લાડ, પાડ વિના કહેને મા………………….૧૦૬
પ્રકટ પુરૂષ પુરૂષાઈ, તું આપે પળમાં મા
ઠાલા ઘર ઠકુરાઈ, દો દળ હળબળમાં મા……………….૧૦૭
નિર્ધન ને ધન પાત્ર, તું કરતાં શું છે મા
રોગ દોષ દુઃખ માત્ર, તું હરતાં શું છે મા……………….૧૦૮
હય ગજ રથ સુખપાલ, આલ વિના અજરે મા
બરૂદે બહુચર બાળ, ન્યાલ કરો નજરે મા…………………૧૦૯
ધર્મ ધ્વજા ધન ધાન્ય, ન ટળે ધામ થકી મા
મહિપતિ દે સુખ માન્ય, મા ના નામ થકી મા…………૧૧૦
નર નારી ધરી દેહ, કે જે જે ગાશે મા
કુમતિ કર્મ કુત ખેહ, થઈ ઉડી જાશે મા………………….૧૧૧
ભગવતિ ગીત ચરિત્ર, નિત સુણશે કાને મા
થઈ કુળ સહિત પવિત્ર, ચડશે વૈમાને મા……………….૧૧૨
તું થી નથી કો વસ્તુ, તેથી તને તર્પુ મા
પૂરણ પ્રકટ પ્રશશ્ત, શ્રી ઉપમા અર્પું મા……………….૧૧૩
વારં વાર પ્રણામ. કર જોડી કીજે મા
નિર્મળ નિશ્ચળ નામ, જન નિશ દિન લીજે મા…………૧૧૪
નમો નમો જગ માત, નામ સહસ્ત્ર તારાં મા
સાત નાત ને ભાત, તું સર્વે મ્હારા મા…………………….૧૧૫
સંવત શત દશ સાત, નવ ફાલ્ગુન શુધ્ધે મા
તિથી તૃતિયા વિખ્યાત, શુભ વાસર બુધ્ધે મા……….૧૧૬
રાજ નગર નિજ ધામ, પુરે નવિન મધ્યે મા
આઈ આદ્યવિશ્રામ, જાણે જગત મધ્યે મા……………….૧૧૭
કરી દુર્લભ સુર્લ્લભ, રહું છું છે વાંડો મા
કર જોડી વલ્લભ, કહે ભટ્ટ મેવાડોમા…………………….૧૧૮
શ્રી વલ્લભ ભટ્ટ રચીત,

સવંત દસ શત સાત નેવુ ફાલ્ગુન સુદે તિથી તૃતીયા શુભ વાસરે બુધ”આનંદ નો ગરબો લખાયો.વલ્લભભટ્.મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિ હતા. બહુચરમાતાને સંબોધીને લખાયેલ ગરબા આજે પણ પ્રચલિત છે.ધોળ,કવિતા, ઢાળ,છંદ,ગરબા, ધાર્મિક તેમજ પૌરાણિક પાત્ર પર રચનાઓ કરી.

આજે પણ આરતી પછી બોલાતી જયમાં વલ્લભહરિ ની જય બોલાય છે.

વલ્લભ ભટ્ટને આપી એવી અમને આપો ચરણોની સેવા.

આજકાલ નવરાત્રિનું રૂપ બદલાઈ ગયું છે. ગરબાની જગ્યાએ ધમાલીયા music અનેશેરી ને બદલે પ્લોટમાં રમાતા ડાંડીયારાસ,સાથે મોંઘી રકમ ચૂકવવાની.ફેશનેબલ વસ્ત્રો પાછળ બેફામ ખર્ચો.વલ્લભ ભટ્ટને ઓળખવાની કોઈ ને ફૂરસદ નથી.

wp-1538299905911578855158.jpg

અથર્વશીર્ષમ્

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

આદીદેવ ગણપતિદરેક યુગમાં અવતરીત થયા છે.સતયુગમાં કશ્યપ અને અદિતિના પુત્ર”મહોત્કત વિનાયક” રૂપે નરાતંક રાક્ષસનો વધ કર્યો. ત્રેતાયુગમાં ભાદરવા મહિનાની શુકલપક્ષની ચર્તુથીના શુભ દિવસે ઉમાને ત્યાં “ગણેશ”રૂપે જન્મ લઈ સિંધુ નામના રાક્ષસનો વધ કર્યો. બ્રહ્માની પુત્રી સિદ્વિ રિદ્વી સાથે વિવાહ કર્યા.દ્રાપરયુગમાં પાર્વતીપુત્ર “ગણપતિ”રૂપે અવતાર લઈ લોકોના લાડલા થયા છે.”ભવિષ્ય પુરાણ”પ્રમાણે “ધુમ્રકેતુ”નો અવતાર કળિયુગમાં થવાની કથા મળે છે,જે ધુમ્રવર્ણા કહેવાશે.
ગણેશપુરાણના વર્ણન પ્રમાણે દરેક યુગમાં ગણપતિનું વાહન બદલાતું રહે છે. સતયુગમાં સિંહ વાહન છે.,ત્રેતામાં મયુરવાહન છે અને વર્તમાન કળીયુગમાંઘોડો વાહન છે.
જ્યોતિષ શાસ્ત્રમાં કેતૂ ગ્રહના આધિપતિ દેવ ગણપતિ છે.અન્ય દેવી દેવતાની સરખામણીએ ગણપતિ વિશ્વમાં વધુ પ્રચલિત છે.
સંસ્કૃત શબ્દ ગણનો અર્થ સ્પષ્ટ, સમૂહ, આગેવાન, મુખ્ય ભગવાન થાય છે.
અમરકોશમાં ગણપતિના ૮નામ છે.
ગણેશ,વિનાયક,ગણદીપ,એકદંત,હેરમ્બ,
ગજાનન,દૈવમાત્ર ગણપતિના ૧૨નામ સુમુખ,એકદંત,કપિલ,ગજકર્ણ,લંબોદર,
વિકટ,વિનાયક,વિઘ્નવિનાશક,ધૂમ્રકેતૂ,
ગણાધ્યક્ષભાલચંદ્ર,ગજાનન છે.
મન અત્યંત શકિતશાળી છે.મન સંકલ્પ વિકલ્પ કરે છે.મન સંસારચક્રનો માલિક છે.ચંદ્ર મનનો કારક છે.
ગણપતિનું વાહન મૂષક છે જે તમોગુણનું પ્રતીક છે.નકારાત્મક શક્તિનો નાશ કરે છે. મૂષક સારાનરસા નુપ્રતીક છે.મૂષક ઘરમાં આવી કપડાં અને અનાજ વગેરેને નુકસાન કરે છે એમ જીવનમાં રહેલી ખોટી આદત અને વિચારો આપણા મસ્તકને નુકસાન કરે છે.ગણપતિજીનો મૂષક પર કાબુ એ જ દર્શાવે છે કે આપણે બુદ્ધિપૂર્વક નકારાત્મક ભાવથી દૂર રહેવું.
ગણપતિ બુદ્ધિના દેવતા છે.કુંડલીનીપુરાણમાં ગણપતિ મૂળ આધારમાં બિરાજે છે.
શ્રીગણપતિ અથર્વશીર્ષ મનમસ્તિષ્કને શાંત રાખવાનો અણમોલ ઉપાય છે.
ગણપતિ અથર્વશીર્ષમ વૈદિક સ્તુતિ છે.ઉપનિષદનો સારાંશ છે.
આ પાઠના અર્થ પાછળ વૈજ્ઞાનિક તથ્ય છે.જે પાઠનો અર્થ જાણ્યા વગર પણ પાઠ કરે છે,સંપૂર્ણ શ્રધ્ધા અને ભક્તિ સાથે એને પણ પાઠનું ફળ મળે છે કારણકે અથર્વશીર્ષીમના પાઠના શબ્દમાં સકારાત્મક સ્પંદન અનુભવાય છે.આ એકઆધ્યાત્મિક ભક્તિ છે.
મન મસ્તકને શાંતિ આપે છે.પાઠમા રહેલા વેદિકમંંત્રથી સંગીત થેરેપી કરાય છે.
કહેવાય છે કે બેભાન થયેલા દરદીને ધ્વનિ કંપનની મદદથી સાજા કરી શકાય છે.આ પાઠમા ગણપતિનું આવાહનથી લઇને ધ્યાન, નામથી મળનારા શુભ ફળસમાયેલા છે.
અથર્વશીર્ષીમ્ નો એક અલગ અર્થ છે.
અ+થર્વ+ર્શીષ થર્વ એટલે અસ્થિર અને અર્થવ એટલે સ્થિર.ર્શીષ એટલે માથું, મગજ,બુદ્ધિ. રોજ આ સ્તુતિ કરવાથી બુદ્ધિ અને મનને શાંતિ મળે છે.વિચારોમાં સ્થિરતા આવે છે જે આત્મબળ વધારે છે.
આજના સમયમાં આ સ્તુતિ એક દવારૂપે કામ કરે છે.
ગણેશપુરાણ માં ૧/૧3/૧૫અને યાજ્ઞવલ્કય સ્મૃતિ ૧/૨૭૦ માં ગણપતિઅથર્વશીષમ્ નોઉલ્લેખ મળે.

ૐ નમસ્તે ગણપતયે.

ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં તત્વમસિત્વમેવ કેવલં કર્તાઽસિ

ત્વમેવ કેવલં ધર્તાઽસિત્વમેવ કેવલં હર્તાઽસિ

ત્વમેવ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્માસિત્વ સાક્ષાદાત્માઽસિ નિત્યમ્..1..

ઋતં વચ્મિ. સત્યં વચ્મિ..2..
અવ ત્વ માં. અવ વક્તારં.અવ શ્રોતારં. અવ દાતારં.અવ ધાતારં.
અવાનૂચાનમવ શિષ્યં.અવ પશ્ચાતાત. અવ પુરસ્તાત.અવોત્તરાત્તાત.
અવ દક્ષિણાત્તાત્.અવચોર્ધ્વાત્તાત્.. અવાધરાત્તાત્..સર્વતો માં પાહિ-પાહિ સમંતાત્..3..

ત્વં વાઙ્‍મયસ્ત્વં ચિન્મય:.ત્વમાનંદમસયસ્ત્વં બ્રહ્મમય:.ત્વં સચ્ચિદાનંદાદ્વિતીયોઽસિ.

ત્વં પ્રત્યક્ષં બ્રહ્માસિ.ત્વં જ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનમયોઽસિ..4..

સર્વં જગદિદં ત્વત્તો જાયતે.સર્વં જગદિદં ત્વત્તસ્તિષ્ઠતિ.

સર્વં જગદિદં ત્વયિ લયમેષ્યતિ.સર્વં જગદિદં ત્વયિ પ્રત્યેતિ.

ત્વં ભૂમિરાપોઽનલોઽનિલો નભ:.ત્વં ચત્વારિવાક્પદાનિ..5..

ત્વં ગુણત્રયાતીત: ત્વમવસ્થાત્રયાતીત:.
ત્વં દેહત્રયાતીત:. ત્વં કાલત્રયાતીત:.

ત્વં મૂલાધારસ્થિતોઽસિ નિત્યં.
ત્વં શક્તિત્રયાત્મક:.

ત્વાં યોગિનો ધ્યાયંતિ નિત્યં.
ત્વં બ્રહ્મા ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં

રૂદ્રસ્ત્વં ઇંદ્રસ્ત્વં અગ્નિસ્ત્વં
વાયુસ્ત્વં સૂર્યસ્ત્વં ચંદ્રમાસ્ત્વંબ્રહ્મભૂર્ભુવ:સ્વરોમ્..6..

ગણાદિ પૂર્વમુચ્ચાર્ય વર્ણાદિં તદનંતરં.
અનુસ્વાર: પરતર:. અર્ધેન્દુલસિતં.

તારેણ ઋદ્ધં. એતત્તવ મનુસ્વરૂપં.
ગકાર: પૂર્વરૂપં. અકારો મધ્યમરૂપં.

અનુસ્વારશ્ચાન્ત્યરૂપં. બિન્દુરૂત્તરરૂપં.
નાદ: સંધાનં. સં હિતાસંધિ:

સૈષા ગણેશ વિદ્યા. ગણકઋષિ:
નિચૃદ્ગાયત્રીચ્છંદ:. ગણપતિર્દેવતા.

ૐ ગં ગણપતયે નમ:..7..

એકદંતાય વિદ્‍મહે.
વક્રતુણ્ડાય ધીમહિ.
તન્નો દંતી પ્રચોદયાત..8..

એકદંતં ચતુર્હસ્તં પાશમંકુશધારિણમ્.
રદં ચ વરદં હસ્તૈર્વિભ્રાણં મૂષકધ્વજમ્.

રક્તં લંબોદરં શૂર્પકર્ણકં રક્તવાસસમ્.
રક્તગંધાઽનુલિપ્તાંગં રક્તપુષ્પૈ: સુપુજિતમ્..

ભક્તાનુકંપિનં દેવં જગત્કારણમચ્યુતમ્.
આવિર્ભૂતં ચ સૃષ્ટયાદૌ પ્રકૃ‍તે પુરુષાત્પરમ્.

એવં ધ્યાયતિ યો નિત્યં સ યોગી યોગિનાં વર:..9..
નમો વ્રાતપતયે. નમો ગણપતયે.

નમ: પ્રમથપતયે.

નમસ્તેઽસ્તુ લંબોદરાયૈકદંતાય.
વિઘ્નનાશિને શિવસુતાય.

શ્રીવરદમૂર્તયે નમો નમ:..10..

એતદથર્વશીર્ષ યોઽધીતે.

સ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે.
સ સર્વ વિઘ્નૈર્નબાધ્યતે.

સ સર્વત: સુખમેધતે.
સ પઞ્ચમહાપાપાત્પ્રમુચ્યતે..11..

સાયમધીયાનો દિવસકૃતં પાપં નાશયતિ.
પ્રાતરધીયાનો રાત્રિકૃતં પાપં નાશયતિ.

સાયંપ્રાત: પ્રયુંજાનોઽપાપો ભવતિ.
સર્વત્રાધીયાનોઽપવિઘ્નો ભવતિ.

ધર્માર્થકામમોક્ષં ચ વિંદતિ..12..

ઇદમથર્વશીર્ષમશિષ્યાય ન દેયમ્.
યો યદિ મોહાદ્‍દાસ્યતિ સ પાપીયાન્ ભવતિ.
સહસ્રાવર્તનાત્ યં યં કામમધીતે તં તમનેન સાધયેત્.13..

અનેન ગણપતિમભિષિંચતિ
સ વાગ્મી ભવતિ

ચતુર્થ્યામનશ્ર્નન જપતિ
સ વિદ્યાવાન ભવતિ.

ઇત્યથર્વણવાક્યં.
બ્રહ્માદ્યાવરણં વિદ્યાત્

ન બિભેતિ કદાચનેતિ..14..
યો દૂર્વાંકુરૈંર્યજતિ

સ વૈશ્રવણોપમો ભવતિ.
યો લાજૈર્યજતિ સ યશોવાન ભવતિ

સ મેધાવાન ભવતિ.
યો મોદકસહસ્રેણ યજતિ

સ વાઞ્છિત ફલમવાપ્રોતિ.
ય: સાજ્યસમિદ્ભિર્યજતિ

સ સર્વં લભતે સ સર્વં લભતે..15..
અષ્ટૌ બ્રાહ્મણાન્ સમ્યગ્ગ્રાહયિત્વા

સૂર્યવર્ચસ્વી ભવતિ.
સૂર્યગ્રહે મહાનદ્યાં પ્રતિમાસંનિધૌ

વા જપ્ત્વા સિદ્ધમંત્રોં ભવતિ.
મહાવિઘ્નાત્પ્રમુચ્યતે.

મહાદોષાત્પ્રમુચ્યતે.
મહાપાપાત્ પ્રમુચ્યતે.

સ સર્વવિદ્ભવતિ સે સર્વવિદ્ભવતિ.

ય એવં વેદ ઇત્યુપનિષદ્‍..16..

અથર્વવેદીય ગણપતિઉપનિષદ સમાપ્ત..

ૐ ભદ્રંકર્ણેભિરિતિ શાન્તિ:

प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम् ।
भक्तावासं स्मरेनित्यं आयुःकामार्थसिद्धये ॥ १॥
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં ગૌરીપુત્રં વિનાયકમ્ ।
ભક્તાવાસં સ્મરેનિત્યં આયુઃકામાર્થસિદ્ધયે ॥ ૧॥

ભાવાર્થ – ગૌરી-પાર્વતીના પુત્ર વિનાયક ગણપતિ દેવને પ્રણામ કરી આયુષ્ય
કામના માટે અને સર્વ કાર્યની સિદ્ધિ અર્થે ભક્તોના આવાસ સ્થાનરૂપ ગણપતિનું
નિત્ય સ્મરણ કરવું.

प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम् ।
तृतीयं कृष्णपिङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम् ॥ २॥
પ્રથમં વક્રતુણ્ડં ચ એકદન્તં દ્વિતીયકમ્ ।
તૃતીયં કૃષ્ણપિઙ્ગાક્ષં ગજવક્ત્રં ચતુર્થકમ્ ॥ ૨॥

ભાવાર્થ – પહેલા વક્રતુંડને, બીજા એકદંતને, ત્રીજા કૃષ્ણપિંગાક્ષને, ચોથા ગજક્ત્રને…

लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं विकटमेव च ।
सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्णं तथाष्टमम् ॥ ३॥
લમ્બોદરં પઞ્ચમં ચ ષષ્ઠં વિકટમેવ ચ ।
સપ્તમં વિઘ્નરાજેન્દ્રં ધૂમ્રવર્ણં તથાષ્ટમમ્ ॥ ૩॥

ભાવાર્થ – પાંચમા લંબોધરને, છઠ્ઠા વિકટને, સાતમા વિઘ્નરાજને અને આઠમા ધૂમ્રવર્ણને…

नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम् ।
एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम् ॥ ४॥
નવમં ભાલચન્દ્રં ચ દશમં તુ વિનાયકમ્ ।
એકાદશં ગણપતિં દ્વાદશં તુ ગજાનનમ્ ॥ ૪॥

ભાવાર્થ – નવમા ભાલચંદ્રને, દશમા વિનાયકને, અગિયારમા ગણપતિને અને
બારમા ગજાનનને…

द्वादशैतानि नामानि त्रिसंध्यं यः पठेन्नरः ।
न च विघ्नभयं तस्य सर्वसिद्धिकरः प्रभुः ॥ ५॥
દ્વાદશૈતાનિ નામાનિ ત્રિસંધ્યં યઃ પઠેન્નરઃ ।
ન ચ વિઘ્નભયં તસ્ય સર્વસિદ્ધિકરઃ પ્રભુઃ ॥ ૫॥

ભાવાર્થ – જે માણસ આ બાર નામોનો પ્રાતઃકાળે, મધ્યાહનકાળે અને સાયંકાળે
જપ કરે છે તેને વિઘ્નનો ભય રહેતો નથી અને દરેક કાર્યમાં તેને સિદ્ધિ મળે છે.

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ।
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्मोक्षार्थी लभते गतिम् ॥ ६॥
વિદ્યાર્થી લભતે વિદ્યાં ધનાર્થી લભતે ધનમ્ ।
પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાન્મોક્ષાર્થી લભતે ગતિમ્ ॥ ૬॥

ભાવાર્થ – વિદ્યાર્થી પાઠ કરે તો વિદ્યાને મેળવે, ધનની ઇચ્છાવાળો પાઠ કરે તો ધનને મેળવે, પુત્રની ઇચ્છાવાળો પાઠ કરે તો પુત્ર-સંતાન મેળવે, અંતે મોક્ષની ઇચ્છાવાળો
પાઠ કરે તો ગતિ મોક્ષને મેળવે છે.

जपेद्गणपतिस्तोत्रं षड्भिर्मासैः फलं लभेत् ।
संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशयः ॥ ७॥
જપેદ્ગણપતિસ્તોત્રં ષડ્ભિર્માસૈઃ ફલં લભેત્ ।
સંવત્સરેણ સિદ્ધિં ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ ॥ ૭॥

ભાવાર્થ – જે માણસ આ ગણપતિ સ્તોત્રનો પાઠ કરે છે, તેને આ સ્તોત્રનો પ્રારંભ પછી છઠ્ઠે માસે ફળ મળે છે, અને એક વર્ષે સંપૂર્ણ સિદ્ધિને એ માણસ મેળવે છે એમાં સંશય નથી. પરંતુ આ પાઠની શરૂઆત કર્યા પછી એક પણ દિવસ વચમાં ગાળો પડે નહિ
એનું ખાસ ધ્યાન રાખવું અને એમ થાય તો ફરીથી શરૂઆત કરવી જોઇએ.

अष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च लिखित्वा यः समर्पयेत् ।
तस्य विद्या भवेत्सर्वा गणेशस्य प्रसादतः ॥ ८॥
અષ્ટેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ લિખિત્વા યઃ સમર્પયેત્ ।
તસ્ય વિદ્યા ભવેત્સર્વા ગણેશસ્ય પ્રસાદતઃ ॥ ૮॥

ભાવાર્થ – જે માણસ આઠ બ્રાહ્મણને આ સ્તોત્ર લખીને આપે છે, એને ગણેશની કૃપાથી સર્વ વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે.

॥ इति श्रीनारदपुराणे संकटनाशनं गणेशस्तोत्रं संपूर्णम् ॥
॥ ઇતિ શ્રીનારદપુરાણે સંકટનાશનં ગણેશસ્તોત્રં સંપૂર્ણમ્ ॥
સ્તોત્ર-સ્તુતિ

ગણેશ શિવ પાર્વતીના પુત્ર નવીન શરૂઆત, સફળતા, જ્ઞાન, વિઘ્નો દૂર કરનાર દેવ તરીકે પૂજાય છે. ગણેશપુરાણ,મુદગલપુરાણ સાહિત્યછે.
ઋગવેદગૃહસૂત્ર,વજસાનેયીસહિંતા,યાજ્ઞવલ્કયસૃમતિ અને મહાભારતમાગણપતિ,ગણેશ્વર અને વિનાયક નામનો ઉલ્લેખમળે છે.સ્કંધપુરાણ,નારદપુરાણમાંગણપતિની ભક્તિનું વર્ણન છે.
મહર્ષિ વેદવ્યાસજીએ ગણેશચતુર્થીથી સતત દસ દિવસ સુધી મહાભારતની કથાભગવાન શ્રીગણેશજીને સંભળાવી હતી અને ગણપતિજીએ અક્ષરશ:લખી હતી.સતત કથા સાંભળતા અને લખતા ગણપતિજીનું તાપમાન વધી ગયું હતું ત્યારે વ્યાસજીએ નજીક ના કુંડમાં ગણપતિજીને ડૂબકી લેવડાવી હતી અને ગણપતિનું તાપમાન ઓછું થયું.
ગણપતિ ઉત્સવ દરમ્યાનભક્તજનો પોતાની ઈચ્છા પૂર્તિ કરે છે જે ભગવાન ગણપતિ દસ દિવસ સુધી સાંભળીને ગરમ થઇ જાય છેજેથી તેમની મુર્તિને ઠંડા પાણીમાં વિસર્જન કરાય છે.
શ્રીગણપતિ આનંદમય અને બ્રહ્મમયછે.
સચ્ચિદાનંદ છે.સત્ય,સુખ અને જ્ઞાનના રક્ષક છે.

કશમીરી શૈવિઝમ

એક માનયતા મુજબ પરમાત્માની દિવ્ય વાણી રૂપ વેદોની રચનાઓને સાહિત્યમાં સુગ્રંથિત કરવાનું ભગીરથ કાર્ય કાશ્મીરની પાવન ધરતી પર થયું હતું. ભગવાન શિવ અને તેના અવતારને માનવાવાળાને શૈવ કહેવાય છે.

શૈવ સંપ્રદાયમા શાક્ત,નાથ,દશનામી અને નાગ એવા ઉપસંપ્રદાય છે. મહાભારત માં શૈવ સંપ્રદાય ચાર કહ્યા છે.શૈવ,પશુપાત,કાલદમન,અને કપાલિક.છે.શૈવમતમા રૂદ્રની આરધના થાય છે.શૈવસંપ્રદાય એકેશ્વરવાદી છે.

પ્રત્યભિજ્ઞ દર્શન,કાશ્મીરીશૈવિઝમની એક શાખા છે.૮મી સદીમાં અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે.ત્રિક,માહેશ્વર,પ્રત્યભિજ્ઞ ઇશ્વર દર્શન એવા નામથી જાણીતા દર્શનને “કાશ્મીર શૈવ દર્શન” નામથી ઓળખાય છે “પ્રત્યભિજ્ઞ”એટલે પોતાની જાતને જાણવું.

આપણે “પરમપિતા”ના સંતાન છીએ ,દિવ્ય, શુધ્ધ અને ચૈતન્યરૂપ છે,પણ માયારૂપી આવરણ અજ્ઞાનતાથી આચ્છાદિત છીએ.ઇશ્વરમાંથી જીવ છૂટો પડે ત્યારે શુદ્ધ આવસ્થામા હોય છે,જન્મ મરણના ચકરાવામાં પડીને સંસારી અવસ્થા ભોગવે છે.જ્યારે ઇશ્વરનું શરણ લેછે ત્યારે મુકત અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે આપણે આ આવરણમાથી મુક્ત થવાનું છે. આ વિચારધારાને “પ્રત્યભિજ્ઞ” કહેવાય છે.

“તમસો મા જયોતિર્ગમય”અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ જવું. જ્યારે સંસારની બધ્ધ અવસ્થામાંથી મુક્ત થઇને પરમશિવના મૂળ તત્વને પામી શકાય.

વસુગુપ્ત નામના એક વિદ્વાન શ્રીનગરમા મહાદેવ પર્વત પર રહેતા હતાં. એક રાત્રે શિવજીએ સ્વપનામા આવી કહ્યું કોઇ એક સ્થળ પર શીલામા શ્લોક આલેખેલા છે. વસુગુપ્તે તપાસ કરતાં પથ્થર પર ૭૭ શ્લોક કોતરાયેલ જોવા મળ્યા. વસુગુપ્તે આ શ્લોકોની શિવ-સૂત્ર નામ આપી વ્યાખ્યા કરી અને પોતાના શિષયોને જ્ઞાન આપ્યું.જે એક વિશિષ્ટ તત્વદર્શનરૂપે પ્રસિદ્ધ થયું ,અને ‘કાશમીર શૈવિઝમ’, “પ્રત્યભિજ્ઞ.દર્શન” કહેવાય છે.

વસુગુપ્તના એક શિષ્યનુ નામ સોમાનંદ જે દુર્વાસાઋષિનો અવતાર કહેવાય છે.દુર્વાસાઋષિને શૈવપરંપરા જાગૃત રાખવાનાઆર્શિવાદહતા.

સોમાનંદે”શિવદ્રષ્ટિ”ની રચના કરી. જેમાં સાત અધ્યાયમાં સાતસો શ્લોકો છે જે દર્શાવે છે,ભગવાનશિવ એ પ્રાણીમાત્રનું મૂળ તત્વછે.સર્વ પ્રાણીમાં પ્રકાશિત છે,આનંદરૂપ છે,ચેતનારૂપ છે.પોતાની સ્વતંત્ર ઇચ્છાને પોતાના જ્ઞાન અને કર્મની સત્તા દ્વાર પ્રગટ કરે છે.વસુગુપ્તના બીજા શિષ્ય હતા ભટ્ટ કલ્લાટા.તેમણે”સ્પંદકારિકા”ની રચના કરી.”સ્પંદ”એટલે શરીરમાં અનુભવાતું કંપન.તેના કારણે જ્ઞાનનો અનુભવ થાય છે.

સોમાનંદનો પુત્ર ઉત્પલદેવ પણ તેનો શિષ્ય હતો. ઉત્પલદેવે શૈવીઝમ પર ઘણી રચનાઓ કરી છે.”ત્સ્વપ્રત્યાભિજ્ઞનાકારીકા”મુખ્ય છે.ત્યાર પછી લક્ષ્મણ ગુપ્ત અને અભિનવગુપ્ત શૈવિઝમના પ્રતીક રહ્યા. અભિનવગુપ્ત જાતેઆધ્યાત્મિક મુક્તિ મેળવી શક્યા અને દરેક શૈવિઝમને એકત્ર કરવાનું કામ કર્યું.”તંત્રલોક”દ્રારા વિશ્વકોશ સંધી કરી.શૈવઝીમની.કૌલસાધના અને ત્રિક સાધનાના વ્યવહારીક પહેલું પ્રસ્તુત કર્યાં.

અભિનવગુપ્ત તંત્ર જગતની વિભૂતિ છે,કાશ્મીર ની ઘાટીઓમાં સાધનારત રહેતા સંસ્કૃત ભાષાને સમૃદ્ધ કરી .

આ દર્શન મુજબ પરમ શિવ એ પરમ તત્વ છે.સર્વ઼જ્ઞ અને સર્વ સમર્થ છે.સ્વતંત્ર છે તેથી સંપૂર્ણ વિશ્વને પ્રગટ કરે છે, સ્વંય પ્રકાશિત અને આત્મ નિર્ભર છે,બધા વિચારો અને કાર્યોને પૂર્વ નિયોજીત કરે છે.જ્યોતમાથી જેમ કિરણો પ્રગટે તેમ સ્વંય સ્ફૂરે છે.શિવ અને શક્તિ બન્ને તત્ત્વ તેમાં સમાયેલા છે.બન્નેને જુદા પાડી શકાય નહીં. શિવ અને શક્તિ મળીને ઐક્ય સાધે છે જે “પરમશિવ”નું પૂ્ર્ણસ્વરૂપ છે.શિવ એટલે પ્રકાશ અને શક્તિ એટલે વિર્મશ,પ્રકાશ અને વિર્મશનું આપસી રમણ એ સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે.

આગમ એટલે શાસ્ત્ર. મર્હષિ પાણિનીના સંસ્કૃતના વ્યાકરણમાં આગમની ઉપયોગીતા સ્પષ્ટ જણાય છે.

તાંત્રિક અને શૈવિઝમમાં આગમને પવિત્ર સાહિત્ય મનાય છે.વેદોને નિગમ કહે છે દક્ષિણ ભારતમાં આગમને શિવ.સિધ્ધાંત કહે છે અને ઉત્તરભારતમા પ્રત્યભિક્ષ કહેવાય છે.૬૪પ્રકારના આગમો છે.કાશ્મીર શૈવિઝમની વિચારધારા મુજબ વેદોનુ મૂળ તત્વ “શિવ” છે.

શિવશક્તિના વિકાસ દ્વારા સૃષ્ટિનુ સર્જન થાય છે. આ જગત શિવ દ્રારા સર્જિત હોઇ,

શિવથીઅલગ નથી પરંતુ તે તેનું બીજું સ્વરૂપ છે.જીવાત્મા જેનું પાસું કહેવાય છે તે

વાસ્તવમાં શિવ પોતે જ છે.”પ્રત્યભિજ્ઞ” દર્શન થી જીવ પોતાના આવરણને દૂર કરી શિવ સાથે એકાત્મ થઇ શકે છે. જે મોક્ષકારક છે.

એક બિલ્વં શિવાર્પણમ્.

શ્રાવણ માસ
દેવપોઢી એકાદશી પછી ચાર્તુમાસની શરૂઆત થાયછે જેમા શ્રાવણ માસ પ્રથમ માસ છે.શિવભક્તોશિવભક્તિમાં લીન થાય છે. સૃષ્ટિના પોષણહાર વિષ્ણુભગવાન નિદ્રાધીન થાય છે એટલે શિવજી સૃષ્ટિની સંભાળ લે છે.આમ તો શ્રાવણ મહિનો મહત્વપૂર્ણ છે. કારણકે તહેવારોના દિવસો શરુ થાય છે. શ્રાવણમહિનાના સોમવારનું અતિ મહત્વ છે. શિવભક્તોનાપ્રિય શ્રાવણીયા સોમવાર હોય છે.
શ્રાવણ.મહિનામાં શિવજીની.આરાધના સાથે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જન્મનો ઉત્સવ ઉજવાય છે.ભગવાનશ્રી કૃષ્ણ પ્રકૃતિના ચાહક છે જેનું વર્ણનશ્રીકૃષ્ણ લીલામાં અનુભવાય છે.શ્રાવણ મહિનામાંપ્રકૃતિ વરસાદના જળથી પુલકિત થાય છે.ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના ભક્તો,વૈષ્ણોવો અનેક પ્રકારનામનોરથોનો મહિમા હવેલીમાં આનંદપૂર્વક ઉજવે છે.
ભગવાન શિવ અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની આરાધનાકરવાનો મહિનો એટલે શ્રાવણ મહિનો.
શ્રાવણમહિનાનો અર્થ અમૂલ્ય છે. પ્રથમ અક્ષર ‘શ્ર’એટલે શ્રવણ કરવું.શ્રીમદ્ ભાગવતના વર્ણન અનુસાર નવધા ભક્તિનું પ્રથમ સોપાન શ્રવણ છે.શ્રવણ કરી કિર્તન કરી ભગવાનના ગુણગાનના મહિમાનું ગીત ગાઈ સ્મરણ કરવું, પૂજા અર્ચના કરવી અને બે હાથ જોડી વંદન કરવું. પોતાનાઆરાધ્ય દેવની ભક્તિ કરવી.
જયોતિષીશાસ્ત્ર અનુસાર સૂર્યનો સિંહ રાશીમાં પ્રવેશ થાય ત્યારે શ્રાવણમહિનો શરુ થાય છે.
શ્રાવણમાસમાં નદીઓમાં નવા જળની આવક થાય છે.ભક્તો તીર્થ સ્નાન કરે છે. ભારતના પવિત્ર ર્તીથસ્થળ હરિદ્રારા, કાશી, ગંગોત્રી તરફ કાવડ યાત્રાનું આયોજન થાય છે.જેમાં ભક્તો કાવડમાં પવિત્રનદીનું જળ ભરી પગપાળા કાવડ લઈને યાત્રા કરે છે.અને શિવજીના ર્તીથસ્થાનમા રૂદ્રાભિષેક કરે છે.
કાવડમા વિવિધ શણગાર કરે છે.આ યાત્રાનું મહત્વઅમૃતમંથન સાથે જાડાયેલું છે. વિષપાન કરવાથીભગવાનશિવને જે દાહ ઉત્પન્ન થઇ એનું શમન કરવાકાવડીયા જળાભિષેક કરે છે.
દેવો અને દાનવો વચ્ચે જ્યારે સમુદ્ર મંથન થયું ત્યારે૧૪ રત્નો સાથે હળાહળ વિષ પણ નીકળ્યું.આ વિષના પ્રભાવથી જગતને બચાવવા શિવજીએ વિષપાન કર્યું અને કંઠમાં ધારણ કર્યું અને નીલકંઠ કહેવાયા.

શિવજીને ઠંડક આપવા સતયુગમા જળનોઅભિષેક દેવતાઓએ કર્યો.ત્રેતાયુગ અને દ્રાપરમા વિષની ગરમી દૂર કરવા શિવજીને દૂધનો અભિષેકકરવામાં આવ્યો. કળિયુગમા જળથી અભિષેક કરાય છે.શિવપુરાણ પ્રમાણે જળ સમસ્ત સંસારનાજીવોમાં જીવનનો સંચાર કરે છે અને શિવજી આજળમાં પરમાત્મા સ્વરૂપે બિરાજે છે.

ઉપનિષદમાં કથા છે કે એક દિવસ સનતકુમારોએશિવજીને પ્રિય શ્રાવણ માસનું રહસ્ય પૂછ્યું.શિવજીએ કહ્યું આ માસમાં સતીમાતા પોતાના પિતા દક્ષપ્રજાપતિને ત્યાં યોગ વિદ્યા દ્રારા અગ્નિમાંસમાઇ ગયા હતા અને ફરી શિવજીને પતિરૂપે પામવાની ઇચ્છા કરી હતી.બીજા જન્મમાં પર્વતરાજહિમાલય અને મેનામાતને ઘરે પાર્વતી રૂપે જન્મી તપકરીને શિવપત્ની થયા.આ માસમાં પરમ બ્રહ્મ વિષ્ણુભગવાન એ પુરુષોત્તમ લીલાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.શિવજીનો સમગ્રપરિવાર પૂજનીય છે. શિવજી, ગણપતિ,કર્તિકેય,માપાર્વતી,નંદી,કાચબો,સર્પ,ઉંદર,મોરનીપણ પૂજા થાય છે.

શ્રાવણમાસ સંપૂર્ણ વ્રત અને ધર્મનો માસ છે.તહેવારોશરુ થાયછગૌરીપૂજન,હરીયાળીએકાદશી,ગોપાષ્ટમી.નાગપંચમી,શીતળાસાતમ,.રક્ષાબંધન,જન્માષ્ટમી,દહીં હાંડી જેવા

આનંદ આપનારા તહેવારોની શરૂઆત થાય ય છે. ત્યાર પછી દસ દિવસ શિવ અને પાર્વતીપૂત્ર શ્રી ગણેશજી નો તહેવાર સમસ્ત ભારતમાંધામધૂમથી ઉજવાય છે. પછી નવરાત્રિની રમઝટ અને માતાજીની આરાધના દસ દિવસ થાય છે. અનેહિંદુ નવવર્ષની ઉજવણીનો તહેવાર દિવાળી આવે છે. આમ શ્રાવણમાસથી તહેવારો શરૂ થઇ જાય છે.
ધર્મશાસ્ત્રમાં શિવજીને જગતના પિતા માનવામાં આવે છે.સર્વવ્યાપી અને કલ્યાણકારી ભગવાન શિવકહેવાય છે.નિરાકાર રૂપમાં છે છતાં શિવલિંગ રૂપેસાકાર સ્વરૂપની પૂજા કરવામાં આવે છે.ભોળા ભંડારી છે. કારણકે સમગ્ર સૃષ્ટિમાં શિવજીનો વાસ છે.સૃષ્ટિનું સર્જન કરવામાં સ્વતંત્ર છે.શિવકૃપા પ્રાપ્ત કરવામાં શ્રાવણમાસનું એક આગવુંમહત્વ છે.દ્રાદશ જ્યોતિર્લિગના દર્શન કરવાથી મોક્ષ

પ્રાપ્ત થાય છે.શિવજીને બિલીપત્ર પ્રિય છે.એક બિલીપત્ર અર્પણ કરવાનું મહત્વ એક કરોડ કન્યાદાનકરવા સમાન છે.બિલીપત્રના ત્રણ પાન હોયછે.ત્રણગુણ,સત્વ,રજસઅનેતમોગણ,ત્રણ નેત્રો,ત્રિશુળધારણ કરનાર, ત્રિવીધ તાપ હરનાર,શિવજીને બિલીપત્ર ધરાવાય છે.બિલ્વવૃક્ષને શિવજીનું સ્વરૂપ
માનવામાં આવે છે અને જળ અર્પણ કરાય છે.

“ત્રિદલં ત્રિગુણાકારં ત્રિનેત્રં ચ ત્રિધાયુતમ:
ત્રિજન્મપાપસંહારં,એક બિલ્વમ્ શિર્વ્પણમ્:
શિવજીને કમળ,ધતુરાના ફૂલ, બેલફૂલ,સફેદ ફૂલ,ચોખા, કાળા તલ,અર્પણ કરાય છે. વિવિધ જળ
જેમકે જવનું જળ,મિશ્ર અનાજનું જળ,ગંગા જળશેરડીનો રસ,મધ,શિવજીને આભિષેક કરવામાં આવે છે.દૂધ અને દહીંથી અભિષેક થાય.છે તેમજપંચામૃતથી અભિષેક કરી મનોવાંછિત ફળ મેળવાયછે.શિવજી ભોગ આપનાર છે.

પ્રથમ સોમવારે શિવલિંગ પર ચોખા અર્પણ થાય છે.
બીજા સોમવારે સફેદ તલ, ત્રીજા સોમવારે આખા મગ,ચોથા સોમવારે જૌ,પાંચમા સોમવારે સત્તુ અર્પણ કરાય છે.
શ્રાવણમાસમાં નિયમિત શિવપૂરાણ,શિવલીલામૃત,શિવકવચ,

શિવચાલીસા,શિવમહિમાસ્તોત્ર,શિવપંચાક્ષર મંત્ર,મહામૃત્યુજયમંત્ર નું પઠન લાભદાયક છે.

હિંડોળા

હિંડોળા
માઇ ફૂલકો હિંડોરો બન્યો ફૂલ રહી યમુના
ફૂલનકો ખંભ દોઉ ફૂલનકી ડાંડી ચાર
ફૂલનકી ચૌકી બની. હીરા જગમગના
ફૂલે અતિ બંસીબટ ફૂલે યમુનાતટ
સબ સખી ચહું ઓરેં ઝુલવત થોંરે થોંરે
‘નંદદાસ’ ફૂલે જહાં મન ભયો લગના.

ભારતીય સંસ્કૃતિ વૈદિક પરંપરા અને શાસ્ત્રો પરઆધારિત છે.આનંદની અનૂભૂતિ મેળવવી એ મનુષ્યજીવનનુ ધ્યેય છે.ભારતીય તહેવારો હ્રદયના આનંદઉલ્લાસને પ્રગટ કરવાનું માધ્યમ છે.

ભારતના દરેકપ્રાંતમા લોકો વર્ષ દરમિયાન પર્વ તહેવાર ઉજવતા હોય છે.પ્રત્યેક તહેવારોનું પોતાનુ મહત્વ હોય છે અને માહત્ય પણ.હોય છે.ધર્મિક તહેવારો કે પર્વને’ઉત્સવ’ કહેવાય છે.

ઉત્સવ આપણને રોજીંદા જીવનવ્યવહારમાંથી કઇં નવુ બક્ષે છે જેથી જીવનમાં શુષ્કતા રહેતી નથી.

શ્રીવલ્લભાચાર્ય રચિત પુષ્ટિ માર્ગમાઉત્સવોનું અનેરૂસ્થાન છે.પુષ્ટિમાર્ગ માં આરાધ્ય પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણનુંબાળ સ્વરૂપ છે.નંદવંદન યશોદોત્સંગ લાલિત વ્રજેશ્વેર શ્રીકૃષ્ણ ની સેવા થાય છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં નંદકુંવર કનૈયાનું લાલન પાલન નંદ -યશોદા અને વ્રજવાસીઓ કરતાં, એ રીતે સેવા પ્રણાલીમાં આવરીલેવામાં આવી છે.બાળકૃષ્ણની સેવા રસાનંદનો આનંદઆપે છે.પુષ્ટિમાર્ગમાં વિવિધ ઉત્સવોનુંઆયોજન થાય છે.
શ્રી ગુંસાઈજીએ પુષ્ટિસેવા પ્રણાલીમાં રાગ,ભોગઅને શૃંગારનો સમન્વય કરી સુંદર પરંપરા સ્થાપિતકરી છે.બારે માસના ઉત્સવ નિશ્ચિત કર્યા છે.ભગવાન ઉત્સવોના સમયે દર્શનોમાં અપૂર્વ રસદાન કરે છે.નેત્રોને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.પરમાનંદની પ્રાપ્તી થાય છે.
પુષ્ટિમાર્ગમાં ઉત્સવોનો આધાર શ્રીભદ્ ભાગવત છે.શ્રીકૃષ્ણની વિવિધ લીલાઓનું સ્મરણ કરાવે છે.
શ્રીકૃષ્ણ રસાત્મક છે.વર્ષા ઋતુના આગમનથી પ્રકૃતિસોળે કળાએ ખીલી ઉઠે છે.માનવી જ નહી ભગવાનનુ મન પણ મોહીત થઇ જાય છે. અષાઢ શ્રાવણમામેઘનુ આગમન, રીમઝીમ વરસાદ, વીજળીના ચમકાર,મંદ મંદ વાતો પવન,આવા સમયે શ્રીકૃષ્ણહિંડોળે બિરાજે છે.સંધ્યા સમયે પ્રભુના હિંડોળાનીરેશમી દોરી ઝાલી પ્રભુને હિચોળવા ભક્તો અધીરા થાય છે.સંતો ભક્તો ઝાઝ,પખાલ,મંજીરા,ઢોલકના તાલેહિંડોળાના પદ ગાઇ પ્રભુને આનંદ કરાવે છે તેમજસ્વંય આનંદ પામે છે.શ્રીકૃષ્ણે રાધાજી અને ગોપીઓસાથે રાસ રમીને જે લીલા કરી હતી તેની સ્મૃતિ તાજી કરી,હરિને હ્રદયમાં બેસાડી હિંડોળે ઝુલવવામાઆવે છે.

પુષ્ટિમાર્ગ હવેલી,સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયમાઅને ઇસ્કોન મંદિરમા હિંડોળા સજાવાય છે.
સામાન્ય રીતે અષાઢ વદ એકમથી હિંડોળા પ્રારંભથાય છે.ત્યાર પછી ત્રીસ દીવસ સુધી વિવિધ પ્રકારનાહિંડોળા થાય છે.ફળફૂલ,શાકભાજી, તુલસી, રાખડી,પવિત્રા,જરદોસી,મોતી,આભલાં,સૂકામેવા,ના હિંડોળાના શણગાર થાય છે.

હિંડોળા ઉત્સવ એટલે પ્રભુના સામીપ્યનો ઉત્સવ.વ્રજમા ૫૨ વન.અને ૨૪ ઉપવન છે.તેના આધારે શ્રી કૃષ્ણની વિવિધ લીલાઓનો ભાવ હિંડોળામા પ્રગટ થાય છે.ગોપીઓને યુગલ સ્વરૂપનોઆનંદ લેવડાવે છે, દેવીઓને નિકુંજ અને ઋતુનોઆનંદ લેવડાવે છે.
હિંડોળાનું પદ
દંપતી ઝૂલત સુરંગ હિંડોળે
ગૌર શ્યામ તન અતિ છબિ રાજત જાનો ધનદામિની
અનહોરે, વિદ્રુમખંભ જટિતનગ પટુલી કનક ડાંડી
શોભા દેત ચહું ઓરે
‘ગોવિંદ’પ્રભુકો દેખ લલિતાદિક હરખ હસત સબ
નવલકિશોરે.
વ્રજવાસીઓએ શ્રીકૃષ્ણને વિવિધ સ્થળોએ ઝૂલાઝુલાવ્યા છે.કદમની,.ડાળે,સંકેતવનમાં, શ્રીગોર્વધનનીતળેટીમા, શ્રી વૃંદાવનધામમાં, શ્રીકુંડ,કામવન આસ્થળે શ્રીકૃષ્ણે લીલા કરી છે.ભક્તો આ લીલાઓહિંડોળા દ્વારા પ્રગટ કરે છે.

ગુરૂ વંદના

ગુરુર્ગોવિંદ એક હૈ,દોનોમેં ના કોઈ ભેદ,
ગુરુ સ્વરૂપ ગોંવિદ જાનો,ગોંવિદ હી ગુરુ રૂપ.wp-1532621326831-1222432239.jpg

 

 

भावार्थ :
गुरु ब्रह्मा है, गुरु विष्णु है, गुरु हि शंकर है; गुरु हि साक्षात् परब्रह्म है; उन सद्गुरु को प्रणाम ।

धर्मज्ञो धर्मकर्ता च सदा धर्मपरायणः । तत्त्वेभ्यः सर्वशास्त्रार्थादेशको गुरुरुच्यते ॥

भावार्थ :
धर्म को जाननेवाले, धर्म मुताबिक आचरण करनेवाले, धर्मपरायण, और सब शास्त्रों में से तत्त्वों का आदेश करनेवाले गुरु कहे जाते हैं ।

निवर्तयत्यन्यजनं प्रमादतः स्वयं च निष्पापपथे प्रवर्तते । गुणाति तत्त्वं हितमिच्छुरंगिनाम् शिवार्थिनां यः स गुरु र्निगद्यते ॥

भावार्थ :
जो दूसरों को प्रमाद करने से रोकते हैं, स्वयं निष्पाप रास्ते से चलते हैं, हित और कल्याण की कामना रखनेवाले को तत्त्वबोध करते हैं, उन्हें गुरु कहते हैं ।

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसंनिधौ । गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥

भावार्थ :
गुरु के पास हमेशा उनसे छोटे आसन पे बैठना चाहिए । गुरु आते हुए दिखे, तब अपनी मनमानी से नहीं बैठना चाहिए ।

किमत्र बहुनोक्तेन शास्त्रकोटि शतेन च । दुर्लभा चित्त विश्रान्तिः विना गुरुकृपां परम् ॥

भावार्थ :
बहुत कहने से क्या ? करोडों शास्त्रों से भी क्या ? चित्त की परम् शांति, गुरु के बिना मिलना दुर्लभ है ।

प्रेरकः सूचकश्वैव वाचको दर्शकस्तथा । शिक्षको बोधकश्चैव षडेते गुरवः स्मृताः ॥

भावार्थ :
प्रेरणा देनेवाले, सूचन देनेवाले, (सच) बतानेवाले, (रास्ता) दिखानेवाले, शिक्षा देनेवाले, और बोध करानेवाले – ये सब गुरु समान है ।

गुकारस्त्वन्धकारस्तु रुकार स्तेज उच्यते । अन्धकार निरोधत्वात् गुरुरित्यभिधीयते ॥

भावार्थ :
‘गु’कार याने अंधकार, और ‘रु’कार याने तेज; जो अंधकार का (ज्ञान का प्रकाश देकर) निरोध करता है, वही गुरु कहा जाता है ।

शरीरं चैव वाचं च बुद्धिन्द्रिय मनांसि च । नियम्य प्राञ्जलिः तिष्ठेत् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ॥

भावार्थ :
शरीर, वाणी, बुद्धि, इंद्रिय और मन को संयम में रखकर, हाथ जोडकर गुरु के सन्मुख देखना चाहिए ।
ગુરૂ શબ્દ યુગપૂરાનો છે. સંસ્કૃતમાં ગૃ ધાતુ પરથી ગુરૂશબ્દ બન્યો. ગૃ એટલે ઉપદેશ આપવો.

જેને ઉપદેશ આપવાનો અધિકાર છે તે ગુરુ.દિવ્ય પ્રતિભાનું તેજ અને મહાનતાને વંદન કરવામાંઆવે તે ગુરૂ.
ગુ=માર્ગ બતાવે, રૂ=અંધકાર, અજ્ઞાન. અંધકાર જેવા અજ્ઞાનમાંથી, જ્ઞાનનો માર્ગ બતાવે તે ગુરુ.માનવ સમાજમાં પશુતા છેઅને પ્રભુતા પણ છે.પશુતાથી પ્રભુતાની યાત્રા

” તમસો મા જ્યોતિર્ગમય
મૃત્યોર્મા અમૃતં ગમય”.
જે અંધકારમાં થી પ્રકાશ તરફ લઇ જાય, મૃત્યુથી અમૃત સમીપ લઇ જાય તે ગુરૂ.
આપણા સનાતન ધર્મમાં ભગવાને વેદ આપ્યા. વેદ આપણને જ્ઞાન આપે છે.અજ્ઞાન દૂર કરે છે સદગુરૂનો આશ્રય કરી આત્મા પરમાત્માનું જ્ઞાન મેળવી પરમપંથે આગળ વધી શકાય છે.સંસારના કઠણ માર્ગ ને ગંતવ્ય સુધી પહોંચાડવામા સદગુરૂનું માર્ગદર્શન કૃપા સમાન છે.ધર્મનું આચરણ મનુષ્યને આધ્યાત્મિક માર્ગ સુધી દોરે છે પણ એ જ વખતે સાચા સદગુરૂ મળી જાય તો આધ્યાત્મિક શિક્ષણ મેળવીને જીવન ધન્ય થઇ જાય છે.આત્મવિશ્વાસ દ્રઢ થાય છે.ધર્મ, જ્ઞાન,ભક્તિ અને સત્સંગ ગુરૂ શિખવે.છે.ગુરુગીતામાં કહ્યું છે કે બ્રહ્મ વિધા ગુરૂના મુખમાથી પ્રગટ થાય છે જે ગુરૂ ભક્તિથી પ્રાપ્તથાય છે.બ્રહ્મવિધા અતિસુક્ષ્મ છે.તેનું જ્ઞાન ફકતગુરુ કરાવી શકે છે.કહેવાય છે કે ઇશ્વરનું સગુણસ્વરૂપ ઝટ આપણી સમક્ષ પ્રગટ નથી થતું પણ ગુરૂ આપણી સાથે સતત રહે છે.જગતના પ્રથમ ગુરુ ભગવાન છે.જગતને પશુતામાંથી મુક્ત કરી પ્રભુતાનો માર્ગબતાવ્યો.પોતે પ્રાપ્તકરેલ જ્ઞાનનું જાતે આચરણ કરે અને બીજા પાસેઆચરણકરાવે તે ગુરુ.

વેદના વારસદાર બ્રહ્માજી,આ વારસો તેમના માનસપુત્રો જે ઋષિમુનીઓને આપ્યો. ઋષિઓએ મનુષ્યોને આપ્યો. આમ ઋષિઓની પરંપરા ગુરુપરંપરા કહેવાઇ.
ઋષિ પરંપરા ધીમે ધીમે અસ્ત પામી અને સમાજમાં બે વર્ગ આવ્યાં.જ્ઞાનઆપનારા શિક્ષક અને ધર્મની દીક્ષા આપનાર ધર્મગુરુ.શિક્ષક માસ્તર બની ગયાઅને ધર્મગુરુઓ અનુયાયીઓ વધારતા ગયા અનેસામ્રાજ્ય બનાવતા ગયા.કર્મ, જ્ઞાન કે ભક્તિ, કોઇ પણ માર્ગ પર ચાલવા ગુરુઆનિવાર્ય છે.મનુષ્યધારી જીવાત્માઓનો હાથ પકડીઊંચે લઈ જાય, પ્રભુતાના માર્ગે ચાલવાનું શીખવે, તેપણ કોઇ સ્વાર્થ વિના, કેવળ કરૂણાથી તે ગુરુ.
આથી જ

“ગુરુબ્રહ્મા ગુરૂ વિષ્ણુ:ગુરુદેવો મહેશ્વર

ગુરુસાક્ષત પરબ્રહ્મા,ત્સમે શ્રી ગુરૂવે નમ:

જગતમાં જન્મ લેનાર મનુષ્યને ઘડનાર ગુરુ બ્રહ્મા.તકલીફમાં ટેકો આપે, નિષ્ફળતામાં ઉત્સાહ આપે,મન અને બુધ્ધિનું સારા ઉપદેશ આપી પોષણ કરે,તે ગુરુ વિષ્ણુ. સર્વ દોષનો નાશ કરે તે ગુરુ મહેશ

આપણા સનાતન વૈદિક ધર્મમાં પાંચ આચાર્ય-ગુરુછે.

(૧)શ્રી શંકરાચાર્ય -મહાદેવ શંકરનો અવતાર
(૨) શ્રી રામાનુજાચાર્ય-શેષજીનો અવતાર
(૩)શ્રીમાધ્વાચાર્ય-સૂર્ય નો અવતાર
.(૪)શ્રીનિમ્બાર્કાચાર્ય-નારદજીનો અવતાર
(૫)શ્રી વલ્લભાચાર્ય-શ્રીકૃષ્ણ અવતાર .
શિક્ષક શિષ્યને વિષય શિખવે,તે વિષય પાકો કરવાનુંકામ શિષ્યનું છે. જે શિષ્ય જેટલી મહેનત કરે, તેટલો આગળ વધે. ગુરુ માર્ગદર્શન આપે, સાધકે તેની શકિતથી સાધના કરી, પોતાના આત્માનો ઉધ્ધાર કરવાનો હોય છે.વિશ્વના સર્વ ધર્મગ્રંથોમાં ગીતાનુ તત્વ઼જ્ઞાન પરમ સત્ય છે.

ગીતા પાંચ હજાર વર્ષ જેટલી પ્રાચીન છે.તેનું તત્વ જ્ઞાન ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં સમગ્રવિશ્વમાં ઓતપ્રોત છે. આ જ્ઞાન આપનાર શ્રીકૃષ્ણ છે.શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન છે, પરંતુ જગદગુરૂ છે તેથીમુનિઓએ,મનિષિઓએ કહ્યું છે”કૃંષ્ણ વંદે જગદગુરુમ્”. જેમણે જગતના પરમ સત્યો પચાવ્યા છે,જગતને નિ:સ્વાર્થભાવે સમજાવ્યા છે.અન્ય પાસ તેનું આચરણ અને સેવન યુગો સુધી કરાવે તે જગદગુરુ. કુરૂક્ષેત્રના મેદાનમાં અર્જુનને વિષાદ થાય છે.મહારથી અર્જુન સખા સારથી શ્રીકૃષ્ણને ગુરુ તરીકે સ્વીકારી,તેમના ચરણોમાં બેસી વિનંતી કરી.હું તમારો શિષ્ય છું. મને ઉપદેશ આપો ,માર્ગ દર્શનઆપો.હું તમારે શરણે છું. શ્રીકૃષ્ણે જગદગુરૂ બની અર્જુનને ઉપદેશ આપ્યો.

સદગુરૂમાં કલ્યાણકારી શિવતત્વ છે.શિવ એટલેકલ્યાણ અને મંગળ કરનાર.જીવનમાં શિવ સદગુરૂછે. જીવનમાંથી વિષયવાસનાનો નાશ કરીઆત્મામાંવૈરાગ્ય જગાવે છે.બ્રહ્મા સદગુરૂ રૂપે સદગુણોનું સર્જન કરે છે..
ભગવદ્કૃપા હોયતો સદગુરૂ પ્રાપ્ત થાય છે.સદગુરૂ માતા રૂપે, પિતા રૂપે અને બંધુ-મિત્ર રૂપે આવે છે.સદગુરૂ કુશળ શિલ્પિની જેમ શિષ્યનુ ઘડતર કરે છે.જીવન જીવવાની કળા શીખવે છે.આવા સદ઼ગુરૂ દુર્લભ છે.ગુરુએ શિષ્યમાં આત્મબળ પ્રેરિત કરવું જોઈએ જેથી શિષ્ય ગુરુ પર કાયમ ભરોસો કરી શકે.

ગુરુનું ભોળપણ અને લાગણીશીલતા જોઈ શિષ્ય ગુરુ પાસે જઇ હળવાશઅનુભવે છે,પોતાના મનનીમુંઝવણ તેમજ પ્રશ્નોની ચર્ચા ખુલ્લા મને કરી શકે છે.આ સદગુરૂનુ લક્ષણ છે.
“સાધુતો ચલતા ભલા” એટલે ગુરૂએ સદા એકજ સ્થાન પર બેસી ન રહેવું જોઈએ. જૈનસંતો હંમેશાં વિચરણ કરે છે. સમાજની દરેક વ્યક્તિને જ્ઞાન આપે છે.જેથી કોઇ એકજ સ્થાન નહીં પણ સમગ્ર સમાજનુ કલ્યાણ થઇ શકે.

આજની પેઢીને એવી ગુરુ-પેટર્ન જોવા મળે છે કેગુરુ શબ્દથી અશ્રધ્ધા ઉપજે છે.શિષ્યની ભાવના અને શ્રદ્ધાનો દુરપયોગ કરે છે.આવા પાખંડી ગુરુઓ વૈભવશાળી જીવન જીવે છે.

ગુરુપુર્ણિમા એટલે મહાભારતની રચના કરનાર વેદવ્યાસજીનો જન્મ દિવસ,વ્યાસ પુર્ણિમા પણ કહે છે.
ગુરૂ પુર્ણિમાની ઉજવણી સમગ્ર ભારતમાં થાય છે.શાળાઓ,આશ્રમો,મંદિરોમાં,ગુરુ સ્થાનોમા ગુરૂની પાદુકા તેમજ મુર્તિનું પૂજન થાય છે. શ્રદ્ધાળુઓ પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરે છે, દાન કરે છે. ગુરૂ સ્થાનોમા ભંડારા થાય છે જ્યાં અન્નદાન કરાય છે.
નેપાળમાં બુધ્ધપુર્ણિમાની ઉજવણી થાય છે.
જૈનધર્મમાં ચાતુઁમાસ પ્રારંભ થાયછે.
અષાઢી પૂનમે ગુરુ પુર્ણિમા ઉજવાય છે. ગુરુ ચંદ્રસમાન છે અને શિષ્ય અષાઢીમેઘ સમાન છે.

ચંદ્રરૂપે ગુરુ શિષ્યના અષાઢી મેઘ સમાન અંધકારને દૂરકરે છે.
અ઼જ્ઞાનતિમિરાન્ધસ્ય, જ્ઞાનાંજનશલાક્યા
ચક્ષુરુન્મીતં યેન, તસ્મે શ્રી ગુરુવે નમ:
જેમણે જ્ઞાનરૂપી અંજનની સળી વડે અજ્ઞાન રૂપી
અંધકારથી અંધ બનેલા નેત્ર ખોલ્યાં છે, તેવા
શ્રીગુરૂદેવને નમન હો.