ડોલોત્સવ રંગપંચમી

મહાસુદ પાંચમના વસંતઋતુનું આગમન થાય છે.વસંત ઋતુ ‘ઋતુરાજ’ કહેવાય છે.સમસ્ત ધરતીનું સૌંદર્ય સોળે કળાએ ખીલી ઉઠે છે.કોયલના ટહુકા વાતાવરણને સંગીતમય કરે છે.માનવ મન પણ પ્રફુલ્લિત બને છે.સર્વત્ર આનંદનું વાતાવરણ છવાઈ જાય છે.વસંતપંચમીથી ફાગણ સુદ પૂનમ સુધી ૪૦ દિવસ વસંતોત્સવ મનાવવામાં આવે છે.નંદગામ બરસાનામાં લઠ્ઠમારહોરી થાય છે જે જોવા અને માણવા વિદેશીઓ પણ આવે છે.
વ્રજમાં આ દિવસો ઉલ્લાસભેર ઉજવાય છે.કારણ કે આ દિવસો દરમિયાન શ્રીકૃષ્ણે ગોપી ગ્વાલો સાથે રંગ ઉડાડી વસંતોત્સવનો આનંદ ઉજવ્યો હતો.આ પરંપરાને વ્રજવાસીઓએ આજે પણ રાખી છે.

વ્રજમાં આ દિવસો ઉલ્લાસભેર ઉજવાય છે.કારણ કે આ દિવસો દરમિયાન શ્રીકૃષ્ણે ગોપી ગ્વાલો સાથે રંગ ઉડાડી વસંતોત્સવનો આનંદ ઉજવ્યો હતો.આ પરંપરાને વ્રજવાસીઓએ આજે પણ રાખી છે.

આ દિવસોમાં વ્રજજનો રોજ રંગની છોળો ઉડાડતા નાચ ગાન કરે છે.હોળી પ્રાગટ્યના બીજે દિવસે એટલે ધૂળેટીને દિવસે ડોલોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે.

એક કથા પ્રમાણે શ્રી જગન્નાથજીએ પરમ વૈષ્ણવ રાજા ઈન્દ્રધુમ્નને આજ્ઞ કરી કે એક વર્ષમાં મારા બાર મહોત્સવ ઉજવવા, તેમાં મારો ડોલોત્સવ કરવો.

ઝૂલત ડોલ નંદકુમાર, ચહું ઔર ઝૂલવત બ્રજ સુદંરી ગાવત સરસ ધમાર, વામભાગ વૃષભાન નંદિની,સાજે સકલ સિંગાર,’આસકરન’ પ્રભુ મોહન ઝૂલત, બ્રજકે પ્રાણ આધાર

ડોલ એટલે પત્ર પુષ્પથી સજાવેલો ઝૂલો.શ્રીકૃષ્ણ અને શ્રી રાધિકા વ્રજ ભક્તો સાથે હોળી ખેલનો આનંદ માણે છે.

વ્રજલીલાની ભાવના પ્રમાણે શ્રીનંદરાયજી અને યશોદાજી શ્રી બાળકૃષ્ણને વાત્સલ્ય ભાવથી ડોલ ઝૂલાવે છે.એક અન્ય ભાવ પ્રમાણે ગોવર્ધનની તળેટીમાં સદા વસંત ખીલેલી રહે છે.ફળ,ફૂલો, વૃક્ષો, લતાઓ ઇત્યાદિની વિનંતીથી શ્રીપ્રભુએ ડોલોત્સવ મનાવી સૌનો અંગીકાર કરી કૃતાર્થ કર્યા છે.

ફાગણ સુદ પૂનમના દિવસે શ્રીકૃષ્ણ અને શ્રીરાધિકજી વ્રજ ભક્તો સાથે કેસુડા અને વિવિધ રંગોથી હોળી ખેલનો આનંદ માણે છે.બીજે દિવસે અથવા તો ઉત્તર ફાલ્ગુની નક્ષત્રમાં ડોલોત્સવ ઉજવાય છે.

પુષ્ટિ સંપ્રદાયમાં શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ઉત્સવ ક્રમમાં ડોલોત્સવની પરંપરા ચાલુ રાખી છે.

પુષ્ટિ સંપ્રદાયમાં હવેલીમાં અને વૈષ્ણવોના ઘરોમાં ડોલોત્સવ મનાવવામાં આવે છે.સફેદ પીછવાઇ અને સફેદ ઝાલર બાંધવામાં આવે છે.શ્રીપ્રભુને સોનાનાં તથા મીનાના આભરણ ધરવામાં આવે છે.

રાજભોગની આરતી પછી શ્રીપ્રભુ ડોલમાં બીરાજે છે.મહારાજશ્રી અને મુખીયાજી રંગો અને કેસુડાથી વૈષ્ણવ ભક્તો ઉપર રંગ ઉડાડે છે.શ્રીપ્રભુ,ડોલ,પીછવાઈ,ઝાલર રંગોથી તરબતર થઇ જાય છે.શ્રીપ્રભુ સમક્ષ હોળી ખેલના કિર્તન અને ધમારના પદ ગવાય છે.

પુષ્ટિ ભક્તિમાં ‘દાસ્યભાવ’ પ્રધાન છે, પરંતુ આ દિવસોમાં વ્રજ ભક્તો દાસ્ય ભાવ ભૂલી સખ્યભાવથી શ્રીકૃષ્ણને વિવિધ રંગોથી ખેલાવે છે.દાસ્ય ભાવ એટલે સર્મપણનો ભાવ.સખ્ય ભાવ એટલે મિત્રતા.સખા ભક્તિ.ચાર પ્રકારના ભક્તો_ સાત્વિક,રાજસ,તામસ અને નિર્ગુણ.આમ ડોલોત્સવમા ચાર ખેલના દર્શન હવેલીમાં થાય છે.શ્રીપ્રભુ વ્રજમાં વિવિધ સ્થાનોમાં ડોલ ઝૂલ્યા છે એ ભાવનાથી ચાર ભોગમાં વિવિધ સામગ્રી ધરાવવામાં આવે છે.

ચોથા ભોગના દર્શન પછી આરતી થાય છે.શ્રીપ્રભુ નિજ મંદિર માં પધારે છે.વૈષ્ણવ ભક્તો ડોલની પરિક્રમા કરે છે.તરત જ ડોલની સજાવટ અને રંગો દૂર કરવામાં આવે છે.જેથી શ્રીઠોકોરજીને ફરી હોળી ખેલવાનું યાદ ન આવે.પુષ્ટિ માર્ગમાં બાળ સ્વરૂપની ભક્તિ થાય છે.જેમ આપણે આપણા બાળકો નું જતન કરીએ છીએ એમ જ માતા યશોદાના બાળકૃષ્ણની સેવા વૈષ્ણવ ભક્તો કરે છે.

પુષ્ટિ સંપ્રદાયમાં આરાધ્ય પરબ્રહ્મ પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ છે.શ્રીકૃષ્ણની સેવા રસેશ્વર શ્રીકૃષ્ણની રસાનંદની અનુભૂતિ કરાવે છે.પુષ્ટિમાર્ગની સેવા પ્રણાલીમાં રાગ,ભોગ આને શૃંગાર નો સમન્વય છે.શ્રી ગુંસાઈજીએ બાર માસના ઉત્સવો નિશ્ચિત કર્યા છે.વ્રજના મંદિરોમાં ૪૦ દિવસો સુધી ઉત્સવ ચાલે છે.ગોકુળ,મથુરા, વૃંદાવનમાં ધૂમધામ સાથે ઉત્સવ ઉજવાય છે.ભારતીય સંસ્કૃતિ વૈદિક પરંપરાઓ અને શાસ્ત્રો સાથે જોડાયેલી છે.આનંદની પ્રાપ્તિ માનવી જીવનનું ધ્યેય રહેલું છે.આપણા પર્વો અને ઉત્સવો આ ધ્યેય અભિવ્યક્ત કરે છે.

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એક માર્ગદર્શિકા

વેદ વ્યાસજીની રચના, શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન વચ્ચેનો સંવાદ શ્રીગીતાનુ અધ્યયન ફક્ત આધ્યાત્મિક નથી પણ સ્વ સહાય કરે છે.જાતને ઓળખવી અને વાસ્તવિકતા તરફ સચોટ દ્રષ્ટિકોણ રાખવામાં પંથ દર્શક છે.આજે સ્વ સહાય self help શીખવતી ઘણી માહિતી ઉપલબ્ધ છે જે કેમ મેળવવું, શું જોઈએ છે, કેટલું હોવું જોઈએ એના પર કેન્દ્રિત હોય છે.જ્યારે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ઉચ્ચત્તમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાનો સંદેશ આપે છે.

આપણા રોજિંદા જીવનમાં કપરી પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડે છે.મોહ,લોભ, ક્રોધ, અંહકાર, ઇર્ષા જેવી અનેક નકારાત્મક પરિસ્થિતિ આપણી આસપાસ વીંટળાઈ રહે છે.

આજના સ્પર્ધાત્મકતા યુગમાં ટકી રહેવા માટે બાળકો અને યુવાવર્ગને તનતોડ પ્રયાસો કરવા પડે છે.જ્યારે ધાર્યું પરિણામ મળતું નથી તો નિરાશા, ગ્લાનિ,હતાશા,ભેદભાવ, જેવા પરિબળો આત્મહત્યા જેવું અંતિમ પગલું ભરવા પ્રેરીત કરે છે.

આપણું જીવન પણ કુરૂક્ષેત્રના યુદ્ધ જેવું છે.આપણને વારંવાર વિષાદ થાય છે, નિર્ણયો લેવામાં અવઢવ થાય છે.

શ્રીગીતાના દરેક શ્લોક સકારાત્મક અભિગમ કેળવવામાં માર્ગદર્શન આપે છે.સ્વયં શ્રીકૃષ્ણજીએ  અર્જુનને કહ્યું છે કે નિર્ણય લેવામાં તું સ્વતંત્ર છે.

આપણા જીવનમાં જ્યારે આવી સ્થિતિ બને ત્યારે શ્રી ગીતાજીના શ્લોકનું વાંચન યોગ્ય માર્ગ બતાવે છે.વ્યવહારિક સમાધાન બતાવે છે.

જ્યારે પણ સમય મળે ત્યારે ભગવદ્ ગીતાનું વાંચન કરવું જોઈએ.નીચે આપેલા અધ્યાય અને શ્લોકો એક માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડે છે.

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એક સમાજ શાસ્ત્ર અને મનોવૈજ્ઞાનિક ગ્રંથ છે.

ક્રોધ.

અધ્યાય ૨ શ્લોક ૬,૬૨,૬૩.

અધ્યાય ૫ શ્લોક ૨૬,

અધ્યાય ૧૬ શ્લોક ૧,૨,૩,૨૧.

લાલસા

અધ્યાય ૩  શ્લોક ૩૭,૪૧,૪૩

અધ્યાય ૫ શ્લોક ૨૨ અને અધ્યાય ૧૬ શ્લોક ૨૧.

લોભ.

અધ્યાય ૧૪ શ્લોક ૧૭,અધ્યાય ૧૬ શ્લોક ૨૧,

અધ્યાય ૧૭ શ્લોક ૨૫.

ઇર્ષ્યા, દ્રેષ

અધ્યાય ૧૨ શ્લોક ૧૩,૧૪,અધ્યાય ૧૬ શ્લો૧૯

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૭૧.

પ્રલોભન.વિષયોથી વશ થવું,મોહ માયા

અધ્યાય ૨ શ્લોક ૬૦,૬૧,૭૦

અધ્યાય ૭ શ્લોક ૧૪

અહંકાર ગર્વ, અભિમાન,કઠોરતા

અધ્યાય ૧૬ શ્લોક ૪,૧૩,૧૫

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૨૬,૫૮

ભય,રાગ,બંધન

અધ્યાય ૪ શ્લોક ૧૦

અધ્યાય ૧૧ શ્લોક ૫૦

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૩૦

અવસાદ, ખિન્નતા, દુર્બળતા Depression

અધ્યાય ૨ શ્લોક ૩,૧૪,અધ્યાય ૫ શ્લોક ૨૧

અસ્પષ્ટતા, મૂઢ ચિત્ત,confusion

અધ્યાય ૨ શ્લોક ૭,

અધ્યાય ૩ શ્લોક ૨

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૬૧

પ્રેરણાહીન demotivate

અધ્યાય ૧૧ શ્લોક ૩૩

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૪૮,૭૮

ભેદભાવ,પક્ષપાત, discriminated

અધ્યાય ૫ શ્લોક ૧૮,૧૯

અધ્યાય ૬ શ્લોક ૩૨

અધ્યાય ૯ શ્લોક ૨૯

મનમાં ગુનેગાર હોવાની લાગણી થવી, અધર્મી

અધ્યાય ૪ શ્લોક ૩૬,૩૭

અધ્યાય ૫ શ્લોક ૧૦

અધ્યાય ૯ શ્લોક ૩૦

અધ્યાય ૧૦ શ્લોક ૩

અધ્યાય ૧૪ શ્લોક ૬

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૬૬

બુદ્ધિ પર કાબુ ન કરી શકવું.મનની ચંચળતા

અધ્યાય ૬ શ્લોક ૫,૬,૨૬,૩૫

વિસ્મૃતિ

અધ્યાય ૧૫ શ્લોક ૧૫,અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૬૧

આશા છુટી જવી કે ભરોસો ન રહેવો. No hope

ફળ મેળવવાની આશા ન રહેવી

અધ્યાય ૪ શ્લોક ૧૧,

અધ્યાય ૯ શ્લોક ૨૨,૩૪

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૬૬,૭૮

એકલતા લાગવી  Loniless

અધ્યાય ૬ શ્લોક ૩૦

અધ્યાય ૯ શ્લોક ૨૯

અધ્યાય ૧૩ શ્લોક ૧૬,૧૮

સ્વજનોનું મૃત્યુ અને વેદના

અધ્યાય ૨,શ્લોક ૧૩,૨૦,૨૨,૨૫,૨૭

આળસ,પ્રમાદ,કર્મ કરવાની ઇચ્છા ન થવી

અધ્યાય ૩ શ્લોક ૮,૨૦

અધ્યાય ૬ શ્લોક ૧૬

અધ્યાય ૧૮ શ્લોક ૩૯

ક્ષમા કરી દેવી, મુક્ત કરવું,forgiveness

અધ્યાય ૧૧ શ્લોક ૪૪

અધ્યાય ૧૨ શ્લોક ૧૩,૧૪

અધ્યાય ૧૬ શ્લોક ૧,૨,૩

મનની શાંતિ માટે

અધ્યાય ૨ શ્લોક ૬૬,૭૧

અધ્યાય ૪ શ્લોક ૩૯

અધ્યાય ૫ શ્લોક ૨૯

અધ્યાય ૮ શ્લોક ૨૮

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં જ્ઞાન યોગ,કર્મ યોગ અને ભક્તિ યોગ છે.ત્રણ માર્ગ છે પણ ગંતવ્ય destination એક છે.

શું શ્રીમદ્ ભાગવત્ ગીતા અને શ્રીમદ્ ભગવદ્ પુરાણમાં શું સામ્ય છે?

ભારતીય શાસ્ત્રો ભારતીય તત્વજ્ઞાનની આધારશીલા છે.ભારતીય સંસ્કૃતિનો અમૂલ્ય ખજાનો વેદ છે. વેદ એટલે જ્ઞાન.જ્ઞાન સનાતન છે. ઇશ્વરની વાણી સમાન વેદ ભારતીય તત્વદર્શનની આધારશીલા વેદ છે.સાંસ્કૃતિક વિરાસત એવા વેદ અને શાસ્ત્રોને સમજવા અને જાણવા આવશ્યક છે.

બુદ્ધિ હંમેશા સત્ય શોઘવાની કોશિશ કરે છે.આવશ્યક્તા જવાબની નહીં પરંતુ પ્રશ્ન સમજવાની છે.પ્રશ્ન સમજાય તો જવાબ મળે જ.

આપણા આધ્યાત્મિક શાસ્ત્રો પરમ સત્ય જાણવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અર્જુન માટે કુરૂક્ષેત્રનુ યુદ્ધ પહેલી વાર નહોતું.અર્જુન પાસે યુદ્ધ લડવાનું કૌશલ્ય હતું.કૌશલ્યતા પરંપરાગત હતી.સગા સંબંધીઓ, વડીલો અને આચાર્ય સાથે યુદ્ધ કરતાં પહેલાં એના મનમાં વિષાદ જાગ્યો હતો.એવી રીતે રાજા પરિક્ષિત રાજ્ય કરવામાં નિપુણ હતા.શ્રીકૃષ્ણના સખા અર્જુન અને પ્રિય ભગીની સુભદ્રાના પુત્રના પુત્ર પરાક્રમી રાજા પરિક્ષિત હતા.અપમાનિત ઋષિ પુત્રના શ્રાપ મળતાં રાજપાટ છોડીને ભગવંત મહિમા સાંભળે છે.

અર્જુન જેવા મહાયોદ્ધાએ પ્રશ્નો કર્યા અને શ્રી ગીતાનું તત્વજ્ઞાન જગતને મળ્યું.અને રાજા પરિક્ષિતના પશ્ચાતાપ રૂપે શ્રીશુકદેવ સાથેના વાર્તાલાપમાં શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ મળ્યું.

આપણા શાસ્ત્રો ઇશ્વરનું સંપૂર્ણ અને નિસ્વાર્થ જ્ઞાન આપે છે.શ્રદ્ધા, વિશ્વાસ અને સમર્પણ રાખવાથી ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.ભક્તિ જ્ઞાન આપે છે જે સત્કર્મ કરવા પ્રેરીત કરે છે.વિશ્વાસથી શ્રદ્ધા અને શ્રદ્ધાથી નિષ્ઠા.નિષ્ઠાથી કર્મ.

મહર્ષિ વ્યાસજીએ ચાર વેદોની રચના કરી.એટલે વેદ વ્યાસ કહેવાય છે.ઋગ,સામ,યજુ અને અર્થવ વેદ.વેદોના સાર એટલે ઉપનિષદ.આ ચાર વેદોનો સાર એટલે શ્રીમદ્ ભાગવત ગીતા.ગીતાને ગીતોપનિષદ કહેવાય છે.

મહર્ષિ વેદવ્યાસજીનુ સાહિત્ય સર્જન શાશ્વત છે.

ઉપનિષદ ગાયનું પ્રતીક છે.ગીતાને ગાયના દૂધ સમાન કહેવાય છે.શ્રીકૃષ્ણ ગોપાલ છે.વેદોનુ રક્ષણ કરે છે.અર્જુન વાછરડા સમાન છે જે દુગ્ધ પાન કરે છે.આ જગત વાછરડા સમાન છે.જેમ દુધ સંપૂર્ણ આહાર છે, વૈશ્વિક આહાર છે તેમ શ્રીગીતાનો સંદેશ જગત માટે છે.

વેદના કર્મ,જ્ઞાન અને ભક્તિના રહસ્યોને ઐતિહાસિક પ્રસંગો દ્વારા સમજવા અને ભગવાનની લીલાઓને સરળતાથી લોકભોગ્ય બનાવવા પુરાણોની રચના કરવામાં આવી છે.અન્ય દર્શન શાસ્ત્રો જટિલ છે.સામાન્ય મનુષ્યને માટે સમજવા અઘરા છે.પુરાણોની બોધકથાઓ અને દ્રષ્ટાંતો સરળ છે.પુરાણોની રચનાઓ મહર્ષિ વ્યાસજીએ કરી.

એવું માનવામાં આવે છે કે સૃષ્ટિના સર્જનહાર બ્રહ્માજીએ સૌથી પહેલાં પુરાણની રચના કરી હતી.સાધારણ મનુષ્યને સહજ અને સરળ રીતે પ્રાપ્ત થાય એમ વિચારીને મહર્ષિ વેદવ્યાસજીએ આ પુરાણને અઢાર ભાગમાં વિભાજીત કર્યું છે.૧૬ ઉપપુરાણની રચના કરી છે.આ ૧૮ પુરાણને વિષ્ણુ પુરાણ, બ્રહ્મ પુરાણ અને શિવ પુરાણ એમ ત્રણ ભાગમાં ૬_૬ પુરાણોનો સમાવેશ કર્યો છે.

દરેક પુરાણમાં સૃષ્ટિની પ્રક્રિયા આલેખાયેલી છે.દરેક પુરાણોના અભ્યાસ પછી જાણકારી મળે છે કે પ્રત્યેક પુરાણની રચના પાછળ એક ઉદેશ્ય રહેલો છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિની ધરોહર શ્રીમદ્દ ભાગવત્ ગીતા અને શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણના આરંભમાં ભક્તિનું જ્ઞાન થાય છે તો શ્રીમદ્ ભાગવત્ ગીતાના અંતમાં ભક્તિનું મહત્વ સમજવા મળે છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ ભક્તિ અને જ્ઞાનનો સેતુ છે.સર્વ વેદોનો નીચોડ ભાગવત છે.શ્રીમદ ભાગવત્ ગીતા મહાભારતનો એક ભાગ છે.મહાભારતની રચના વેદ વ્યાસજીએ કરી છે.

ગીતામાં કર્મયોગ, જ્ઞાન યોગ અને ભક્તિ યોગનું વર્ણન મળે છે.મહાભારતના ભિષ્મ પર્વમાં શ્રીગીતાનું વર્ણન મળે છે.

મહર્ષિ વ્યાસજીએ ૧૭ પુરાણોની રચના કરી પણ માનસિક આનંદની અનુભૂતિ થતી નહોતી.નારદજીએ વ્યાસજીને કહ્યું,’તમે જ્ઞાનની ઘણી સાધના કરી છે, પરંતુ ભગવાનના ગુણગાન વગર સર્વ અધુરૂં છે.પ્રભુના ગુણગાન ગાવાથી પ્રભુ હ્રદયમાં પધારે છે.મન પ્રસન્ન થાય છે.’શ્રીવ્યાસજીએ સમાધિ ધારણ કરી.સમાધિમા થયેલી ભગવાનની લીલાઓની અનુભૂતિને શબ્દોમાં આલેખી છે જે શ્રીમદ્ ભાગવત્ તરીકે આપણને આજે પણ શ્રીકૃષ્ણ લીલાઓનો આનંદ આપે છે.શ્રીમદ્ ભાગવત્ વૈષ્ણવનો પરમ ધનરૂપ અને પુરાણતિલક રૂપ કહેવાય છે.ઋષિ વેદવ્યાસજીએ ભાગવત્ પુરાણની રચના કરી.પોતાના પુત્ર શ્રી શુકદેવજીને ભાગવત્ પુરાણ ભણાવ્યું.

શ્રી શુકદેવજીએ રાજા પરીક્ષિતને ભાગવત્ પુરાણનું વર્ણન કર્યું.પૂજ્ય શ્રી ડોંગરેજી મહારાજના કહેવા પ્રમાણે કળિયુગમાં મનુષ્ય યોગ કરી શકશે નહીં.શ્રીમદ ભાગવતની રચના કળિયુગના જીવોનો ઉધ્ધાર કરવા માટે કરવામાં આવી છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઋષિમુનિઓએ અને સંતો દૂરંદેશી હતા.

સૃષ્ટિના માનવજીવોના કલ્યાણ અર્થે ઋષિમુનિઓએ જ્ઞાનનો ઉપદેશ ગ્રંથો મારફતે આપ્યો છે જેને આપણે શાસ્ત્રો કહીએ છીએ.આ શાસ્ત્રો આપણને સતત સનાતન સિદ્ધાંતો શિખવાડે છે.આપણી શંકાઓનું સમાધાન કરે છે.

હિન્દુ પરંપરા મુજબ શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ આશરે ઈ.સ. પૂર્વ ૩૧૦૦મા લખવામાં આવ્યું છે.શ્રીગીતાનો સમય કાળ આશરે ઇ. સ. પૂર્વ ૩૦૬૬ છે.જો કે આ વિષયમાં સંશોધન થયાં જ કરે છે. એવું પણ માનવાવાળા છે કે આવા કોઇ ગ્રંથ છે જ નહીં.રામ કૃષ્ણ પણ નહોતા.આ બધું કાલ્પનિક છે.અને વ્યર્થ વિવાદ ચાલાવે રાખે છે.કેમ યુદ્ધના મેદાનમાં જ ગીતા સંભળાવી?.કેમ અર્જુનને જ ગીતા સંભળાવી? શ્રીકૃષ્ણ તો ભગવાન હતાં તો કારાગૃહમાં કેમ જન્મ થયો? આટલા નાના બાળકે આવી લીલાઓ કેવી રીતે કરી?.

પણ યુગોના યુગ વીતી ગયા આપણાં ગ્રંથોનું મહત્ત્વ રહ્યું છે.આજે managementના અભ્યાસમાં શ્રીગીતાનો સમાવેશ થાય છે.corporate ક્ષેત્ર માં શ્રીગીતાના પ્રવચન થાય છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ ગીતા એટલે અર્જુનનાં મનમાં યુદ્ધ સમયે ચાલી રહેલી ઉથલ પાથલનુ સમાધાન.કૌરવો અને પાંડવોની સેના જોઇને અર્જુનને યુદ્ધના પરિણામોથી લાખો લોકોના મૃત્યુનો ખ્યાલ આવે છે.ધનુષ્ય એક બાજુ મૂકી રથમાં નિરાશ થઇ બેસી જાય છે.ત્યારે સારથી બનેલા શ્રીકૃષ્ણજી ઉપબોધન કરે છે.અર્જુનના મનમાં યુદ્ધ પ્રત્યે નિરાશા આવે છે ત્યારે યોદ્ધા હોવાનો આત્મ વિશ્વાસ શ્રીકૃષ્ણજી જાગરૂક કરે છે.ત્યારે અર્જુન દ્વારા પૂછેલા પ્રશ્નોનાનુ સમાધાન કરે છે.આ સંવાદોની રચના એટલે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા.

શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન વચ્ચે સંવાદ.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ ગીતા પ્રચલિત તત્વ જ્ઞાનનું એક સંકલન છે,યોગનો સમન્વય છે.આ પવિત્ર ગ્રંથ મોહ માયાથી પરે રહી આત્મા અને બુદ્ધિને અનુકુળ કરવાનું શીખવે છે.શ્રીગીતામા અર્જુન સમગ્ર માનવજાતનું પ્રનિધિત્વ કરે છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણમાં ભક્તિ છે તો ગીતામાં કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિનો માર્ગ મળે છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ શ્રીશુકદેવજી અને રાજા પરિક્ષિત વચ્ચેનો વાર્તાલાપ છે.રાજા પરિક્ષિત અર્જુનનાં પૌત્ર હતાં.સાત દિવસ પછી સર્પ દંશનો શ્રાપ મળે છે ત્યારે શ્રી શુકદેવજીના સાનિધ્યમાં શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ સાંભળે છે.આ વાર્તાલાપ સાત દિવસ ચાલ્યો જે દરમિયાન રાજા પરિક્ષિતે અન્ન,જળ અને નિદ્રાનો ત્યાગ કરી ભાગવત કથાનું રસપાન કર્યું.માનવ જન્મ છે તો મૃત્યુ પણ નિશ્ચિત છે.મૃત્યુનો ભય શું કામ રાખવો?.ભાગવત પુરાણમાં જીવન, મનુષ્યનો જીવન પ્રત્યે અભિગમ,જન્મ મરણનું ચક્ર,ભક્ત અને ભગવાનનો સંબંધ જે નવધા ભક્તિના અલૌકિક વર્ણન દ્વારા સમજાવ્યું છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણમાં ગાઇ શકાય એવી સુંદર સ્તુતિઓ છે.ગોપી ગીત,વેણુ ગીત,ભ્રમર ગીત અને રાસપંચાધ્યયી અદભૂત આનંદ આપ છે.અઢાર પુરાણમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ છે.

શ્રીકૃષ્ણને પરમેશ્વર અને ભગવાન તરીકે નિરૂપવામા આવ્યા છે.શ્રીકૃષ્ણનુ સ્વરૂપ, મોરપીંછ, વાંસળી,ગાયો ચરાવી,ગોપ ગોપીઓ સાથે શ્રી કૃષ્ણનો સંગાથ આ દરેક કથાઓ રૂપે આનંદ આપે છે.રાસલીલાનુ ચિતંન ઇશ્વરમાં આધ્યાત્મિક રૂપે લીન થવાનું કહે છે.

કૃષ્ણ કથા સર્વ રસોનો આનંદ આપે છે.બાળલીલા હાસ્ય રસથી ભરપૂર છે.રાસલીલા શૃંગાર રસ દર્શાવે છે.કંસવધ અને અન્ય દુષ્ટોના વધનુ વર્ણન વીર રસ બતાવે છે.શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણમાં કૃષ્ણ લીલાનો મહિમા છે.સંસારનુ સંપૂર્ણ વિસ્મરણ અને પરમાત્માનુ સ્મરણ એજ મુક્તિ છે.મુક્તી મનને મળે છે.આત્માને નહીં.યોગીઓ જગતને ભૂલવા આંખ બંધ કરી ધ્યાન કરવા કહે છે પણ જગત ક્યાં ભૂલાય છે.કૃષ્ણ કથામાં આંખો ઉધાડી રાખી તન્મયતા થાય તો જગત ભૂલાય છે.એ જ સમાધિ અવસ્થા છે.

શ્રીકૃષ્ણજીના બાળક જેવા તોફાન માખણ મટુકી ફોડવી,ગોપ ગોપીઓ સાથે રમત રમવી, યશોદા મૈયાના દોરડે બંધાવું.રાસ નૃત્યનો આનંદ માણવો. વાંસળીના સુર રેલાવા. ગોવર્ધન પર્વત ટચલી આંગળીએ ધારણ કરી પર્યાવરણ પ્રેમ દર્શાવે છે.

શકટાસુર ક્રોધ અને લોભનું રૂપ છે તો તૃણાવત કામનું રૂપ છે.રજોગુણ મનને ચંચળ કરી મુકે છે.અધાસુર પાપનું સ્વરૂપ છે.ધેનકાસુર ને પુતના અવિધા રૂપે છે.વત્સાસુર અને બકાસુર અજ્ઞાન અને દંભનું પ્રતીક છે.આપણામાં રહેલાં આવા અસુરોનો નાશ કરવો જ પડે.કાલિયાનાગ વાસના રૂપી ઝેર છે જે આપણી ઇન્દ્રિયોમાં પ્રસરી જાય છે.તેને દૂર કરવા ભક્તિ કરવી.આ સંસારમાં દુઃખ રૂપી દાવાનળ આવે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓનુ શ્રીમદ્ ભાગવતમાંથી શ્રવણ કરવું.ઋષિ સાંદીપનિના શિષ્ય બની ગુરુ સેવા કરે છે.દ્રારકામા રાજ્ય સ્થાપવું.આ દરેક કાર્યોથી શ્રીકૃષ્ણ પુર્ણ પુરૂષોત્તમ ભગવાન છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણમાં ૧૨ સ્કંધ છે,૩૩૫ અધ્યાય છે અને અઢાર હજાર શ્લોક છે.ગોપીઓની શ્રી કૃષ્ણ પ્રત્યેની તીવ્ર ભક્તિનું ઉદાહરણ શ્રીમદ્ ભાગવત્ છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ ગીતામાં ૧૮ અધ્યાય છે,૭૦૦ શ્લોક છે.મહાભારતમાથી પ્રાપ્ત છે પણ મહાભારતમાં અધ્યાયોના નામ નથી.શ્રી શંકરાચાર્યે નામ આપ્યા છે

જર્મનીના તત્વ ચિંતક વિ.હુમ્બોલ્ટ,” સંસારના બધા ગ્રંથમાંથી ક્યારેય પણ શ્રીગીતા જેટલા સુક્ષ્મ અને ઉન્નત વિચારો મળતા નથી.”

ભગવદ્ ગીતા એક intelligence agency જેવી માહિતી આપે છે કે જેમાં માનવીઓ ભીતરમાં ભંડારેલુ જ્ઞાન મેળવી શકે છે.સંસ્કૃત ભાષામાં લખાયેલી શ્રી ગીતા આજે દુનિયાની ૭૫ ભાષામાં વાંચવા મળે છે.વિશ્વના ચિંતકોએ શ્રીગીતામાથી માર્ગદર્શન લીધું છે.આપણા ન્યાયાલયોમાં શ્રીગીતા પર હાથ મૂકી સોગંદ લેવાય છે કે સત્યનું પાલન કરવું.જે વિશ્વમાં ક્યાંય જોવા નથી મળતું.

કેટલાય યુગ વીતી ગયા અને વીતી જશે, શ્રીગીતા યુગો યુગો સુધી જનમાનસનુ માર્ગદર્શન કરે છે.

આપણા ગ્રંથો જ્ઞાનનો ભંડાર છે.આધ્યાત્મિક સંપત્તિ છે.આપણા આચર્યો શંકરાચાર્ય, રામાનુજાચાર્ય,મધ્વાચાર્ય,નિમ્બકાચાર્ય અને વલ્લભાચાર્યજીએ શ્રીમદ્ ભાગવત ગીતા અને શ્રીમદ્ ભાગવતનુ આગવા દ્રષ્ટિકોણથી અર્થઘટન કરી પોતાના મૌલિક સિદ્ધાંતો તારવ્યા છે.

શ્રીગીતાની જેમ જ શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ જ્ઞાનનો ભંડાર છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણનો પ્રેરણાદાયક પ્રભાવ ભારતીય સમાજમાં એટલો છે કે અગણિત સાહિત્યોમાં જોવા મળે છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણનો પ્રભાવ મધ્ય યુગીય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના ઉદય સમયે જોવા મળે છે.અષ્ટ છાપ કવિઓ અને અન્ય કવિઓની રચનાઓ, નરસિંહ મહેતા અને મીરાં બાઇ આ દરેક સંતો તથા કવિઓની રચનાઓમાં ભાગવતની પ્રેરણા જોવા મળે છે.

લોક સંગીત,લોક નાટ્ય, ચિત્ર કળા, હસ્ત કળામાં શ્રીમદ્ ભાગવતની બોધકથાઓ માણવા મળે છે.ભારતીય નૃત્યો કથ્થક,ઓડિસી,ભારત નાટ્યમ, મણીપૂરી શ્રીમદ્ ભાગવતમના પ્રસંગ દ્રારા પ્રસ્તુત થાય છે.ફક્ત ધાર્મિક ગ્રંથ નથી પણ વૈજ્ઞાનિક ગ્રંથ પણ છે.

બ્રહ્માંડ દર્શન, ખગોળ શાસ્ત્ર,વંશાવલી,ભુગોળ,યોગ અને શારિરીક વિજ્ઞાન દરેકનું વર્ણન મળે છે.શોધ અને સંશોધન વિશે માહિતી મળી આવે છે.ત્રીજા સ્કંધમા સમયની ગણતરી બતાવી છે જે ભૌતિક વિજ્ઞાનનો વિષય છે.માતાના ગર્ભમાં બાળકનો વિકાસ કેવી રીતે થાય છે.આ સઘળું જ્ઞાન આપતો ગ્રંથ છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણ કહે છે ઇશ્વરને ખબર છે કે કોને ક્યારે,કેટલું અને શું જોઈએ છે તે પ્રમાણે ઇશ્વર આપૈ જ છે.શ્રીગીતામા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે દરેક મનુષ્ય મારો જ અંશ છે.સર્વ છોડી મારા શરણે આવો.શ્રીગીતા મનન અને ચિંતન કરવાનો ગ્રંથ છે.સમસ્ત માનવ જીવનને સ્પર્શ કરે છે.આજનુ આપણું જીવન કુરૂક્ષેત્રના યુદ્ધ જેવું છે.શ્રીગીતામા શ્રીકૃષ્ણનું સ્વરૂપ એક કૂટનિતીક જોવા મળે છે.

બંને ગ્રંથમાં સામ્યતા અને ફરક શું છે?.

શ્રીમદ્ ભગવદ્ પુરાણમાં શ્રીગીતાનો ઉલ્લેખ મળે છે.ભાગવદ્ પુરાણના સ્કંધ ૩મા કપિલગીતા છે,માતા દેવહુતિને કપિલમુની ઉપદેશ આપે છે.સ્કંધ ૧૨મા ઉદ્વગીતા છે.સ્કંધ ૧૧મા ભિક્ષુ ગીતા છે.સ્કંધ ૪મા રૂદ્રગીતા છે.સ્કંધ ૧૧મા હંસગીતા અને જયંન્તેય ગીતા છે.

સર્વ ધર્માન્ પરિત્યજ મામેકં શરણં વ્રજ

અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ માં શુચ

તમામ શાસ્ત્રોનો સાર શરણાગતિ છે.શ્રીમદ ભાગવત્ ગીતા અનન્ય ભાવની મહિમા કરે છે તો શ્રીમદ્ ભગવદ્ પુરાણ ભગવાનની ભક્તિની.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ ગીતા એટલે દેવી દેવતાઓનુ કે ધર્મનુ મહાત્મ્ય નહીં પણ જીવન જીવવાની કળા છે.શ્રીગીતા વૈશ્વિક ગ્રંથ છે.શ્રીગીતાના અનુવાદ અને ભાષાંતર વિશ્વની તમામ ભાષાઓમાં થયા છે.

શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણમાં વિષ્ણુના અવતારનું વર્ણન મળે છે.શ્રીકૃષ્ણને ભગવાન વિષ્ણુના આઠમા અવતાર તરીકે અને સ્વયં ભગવાન તરીકે નિરૂપવામા આવ્યા છે.દશમ સ્કંધ શ્રી કૃષ્ણ પ્રાકટ્યની કથા કરે છે.શ્રીકૃષ્ણલીલા અને ઉપદેશોનુ વર્ણન મળે છે.

વૈદિક પરંપરામાં, વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં અને લગભગ સમગ્ર હિન્દુ ધર્મમાં શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણને ઉચ્ચ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.

બંને ગ્રંથની સામ્યતા શ્રી કૃષ્ણ જ છે.શ્રીમદ્ ભાગવત્ પુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણ તેજસ્વી રાજા છે તો શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ગૂઢ તત્વજ્ઞાની છે.

શ્રીગીતા જ્ઞાન ગાગરમાં સાગર સમાન છે તો શ્રીમદ્ ભગવદ્ પુરાણ ભક્તિનો સાગર છે.

શિવલિંગની આરાધના કરવાનું મહત્વ

હિન્દુ ધર્મમાં ભગવાનની અનુભૂતિ કરવાની વિવિધ રીતો છે.દેવી દેવતાઓની મૂર્તિઓ ઘરમાં આને મંદિરમાં સ્થાપિત કરી આરાધના કરાય છે.આવી જ એક પૂજા આરાધના શિવજીની છે.

શિવજી ભારતીય ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને દર્શન જ્ઞાનની સંજીવની પ્રદાન કરનારા છે.અનાદિકાળથી શિવજીના નિરાકાર સ્વરૂપ શિવલિંગની પૂજા થાય છે.શિવનુ સ્વરૂપ વિરાટ અને અનંત છે.

શિવલિંગને સૃષ્ટિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

શિવલિંગની પૂજા પ્રાચીન કાળથી મંદિરોમાં અને ઘરોમાં થાય છે જે સર્વોચ્ચ ભગવાન શિવને આવાહન કરવાની રીત છે.

શિવલિંગની પૂજા આરાધના ભક્તને શિવ ચેતના સાથે જોડે છે.સંસ્કૃતમા શિવ એટલે શુભ, કલ્યાણકારી.

પવિત્ર શ્રાવણ માસમાં શિવજીને પ્રસન્ન કરવા બીલીપત્ર,ફળ,ફૂલ ચઢાવવાની પ્રથા છે.શ્રાવણ માસમાં મેઘ મન મૂકીને વરસે છે.ધરતી માતા લીલી લીલી હરિયાળથી નવપલ્લવિત થાય છે.ધરતી અને તેનું સૌંદર્ય પ્રકૃતિ છે.શિવ અને પાર્વતી પ્રકૃતિ અને પુરુષ છે.એટલે જ શિવજીને પ્રકૃતિના પત્ર પુષ્પ પ્રિય છે.પ્રકૃતિનુ દર્શન કરીએ ત્યારે ખ્યાલ આવે છે જે કુદરત એક ચેતનવંતી અને જોશીલી ગાણિતિક રચનાઓ કરતાં પણ વધુ અદભૂત છે.આપણે કુદરતની રચનાઓ સમજવાની કોશિશ કરીએ ત્યારે જ તેની સુંદરતાની અનુભુતિ થાય છે.પ્રાણીઓ,ફૂલો, વૃક્ષો, લતાઓ, પહાડો,નદીઓ,વહેતા ધોધ, સમુદ્રો, તારામંડળ અને આકાશ, આપણા મનુષ્ય શરીરની રચના દરેક આકર્ષક રચનાઓ બનાવવામાં કુદરત સક્ષમ છે.આ બ્રહ્માંડનો architect કોણ છે? આ બ્રહ્માંડનું એક રહસ્ય છે.જીવંત પ્રકૃતિની દુનિયા આપણા પહેલાં સંપૂર્ણપણે પરિવર્તનશીલ અને વૈવિધ્યસભર પ્રકૃતિ અભિવ્યક્ત કરે છે.

ભારતના નકશા પર જોવાથી ૧૨ જ્યોતિર્લિંગ પ્રકૃતિના નિયમો પ્રમાણે છે.પુરાણો અનુસાર શિવજી જ્યાં જ્યાં પ્રગટ થયા તે બાર સ્થળોને જ્યોતિર્લિંગ રૂપે પૂજાય છે.

જ્યોતિર્લિંગની ભૌમિતિક રચના પાછળ કોઇ વિશિષ્ટ કારણ છે.આ જ્યોતિર્લિંગ એવા સ્થળો પર છે જ્યાં શિવજી પ્રકાશના સ્તંભ તરીકે પ્રગટ થયા છે.

જ્યોતિર્લિંગ એટલે જ્યોતિનું બિંદુ.ભારતમાં ઘણા શિવમંદિરો છે પણ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગનું મહત્વ અધિક છે.આ મંદિરોની રચનાઓ પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણો અને ગુઢ રહસ્ય છે.દા.ત. કેદારનાથ અને રામેશ્વરનુ અંતર ૨૩૮૩કી.મી.છે પણ આ મંદિરો સમાન સમાંતર લાઇનમાં છે.આ મંદિરોની રચના પ્રકૃતિના પાંચ તત્વ પૃથ્વી,જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશના આધારે કરવામાં આવી છે.

શિવલિંગના ત્રણ ભાગ છે.નીચેનો ભાગ બ્રહ્મા, મધ્યમાં વિષ્ણુ અને ટોચ પર શિવજી.પહેલો ભાગ ચારેતરફ ભૂમિગત રહે છે,મધ્ય ભાગ આઠે બાજુ એક સમાન છે,શીર્ષ ભાગ છે અંડાકાર છે જેની પૂજા આરાધના થાય છે.

શિવલિંગનો આકાર અંડાકાર કેમ છે? આપણે પત્થર રૂપે દેવની પૂજા કેમ કરીએ છીએ? આનું મહત્વ શું છે?. પ્રચીન સમયમાં ઋષિમુનિઓ પારદમાથી એક આકાર આપતા જે ઉર્જાનું ઉત્પાદન કરે.પ્રાચીન ગ્રંથોમાં પારાને સ્વયં સિદ્ધ ધાતુ માનવામાં આવે છે.શિવપુરાણ પ્રમાણે પારદ શિવલિંગમાં બ્રહ્માંડની સંપૂર્ણતા છે.પારદ તરલ ધાતુ છે.ઔષધિઓ ભેળવીને તરલ પારદને ઠોસ કરવામાં આવે છે.અષ્ટ સંસ્કાર અર્પણ કરી શિવલિંગની રચના કરવામાં આવે છે..

આ રસલિંગમ પણ કહેવાય છે.આ લિંગ ઉર્જાનુ ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે.આપણુ શરીર વિદ્યુત ચુંબકીય ક્ષેત્ર છે.પારદ શિવલિંગની સ્પર્શ કરી આરાધના કરવાથી શિવજીની ઉર્જા પ્રાપ્ત થાય છે.આ બ્રહ્માંડ એક ઉર્જા નું શિવલિંગ જ છે.

શિવલિંગ ફરતે ગોળાકાર લિંગના માપનું થાળું હોય છે તે બ્રહ્માંડની ઉર્જાનુ પ્રતીક છે.

શિવલિંગ પૂર્ણ વાસ્તવિકતાની સ્થિર અને ગતીશીલ ઉર્જા બતાવે છે.

શિવલિંગની ઉપર જળધારીમા પાણી ભરી સતત અભિષેક કરાય છે.જળધારી કુંડલિની શક્તિ છે.મૂળાધાર ચક્ર પર કુંડલિની શક્તિ બિરાજમાન છે.શિવ અને શક્તિની ઉર્જાથી સમગ્ર વિશ્વનુ પ્રાગટ્ય થાય છે.શિવલિંગ પરનો સર્પ જાગૃત,અર્ધ જાગૃત અને અચેત અવસ્થા દર્શાવે છે.

વૈજ્ઞાનિક મત પ્રમાણે અણુઓ જે પરમાણુના બન્યા છે તે શિવલિંગની રચવામાં મહત્વ ધરાવે છે.proton અણુનો નાનો ભાગ, neutron અણુનો ન્યુન કણ,અને electron અતિ સૂક્ષ્મ પરમાણુ .

હર(ન્યુટ્રોન),હરિ(પ્રોટોન) આને બ્રહ્મા (ઇલેક્ટ્રોન).

મહર્ષિ વ્યાસના કહેવા પ્રમાણે શિવજી સૂક્ષ્મ છે સાથે સૃષ્ટિમાં વ્યાપક છે.આપણા શાસ્ત્રો પ્રમાણે શિવલિંગ એક અગ્નિ સ્તંભ છે.બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ લિંગમાં સમાયેલા છે.મહેશ ન્યુટ્રોન રૂપે છે પણ ઉર્જા નથી.બ્રહ્મા ઇલેક્ટ્રોન છે અને વિષ્ણુમા સકારાત્મક ઉર્જા છે જે પ્રોટોન છે.અણુનુ સર્જન કરનાર બ્રહ્મા છે એટલે બ્રહ્માજીને સૃષ્ટિના સર્જનહાર કહેવાય છે.શિવલિંગ બ્રહ્માંડની સંપૂર્ણતા રજૂ કરે છે.

શિવલિંગ પર જળાભિષેક કરવાનું કારણ છે કે શિવલિંગમાથી કિરણોત્સર્ગ ઉર્જા પ્રગટ થાય છે.જેથી કરીને મોટા ભાગના શિવ મંદિરોની આસપાસ જળાશયો હોય છે જે કિરણોત્સર્ગ ઉર્જાને કાબુમાં રાખી શકે છે.

ભારતના નક્શામાં જોવાથી ૧૨ જ્યોતિર્લિંગ એક જ તરંગોમાં જોવા મળે છે.દરેક જ્યોતિર્લિંગ પરમાણુ ઉર્જાનું કેન્દ્ર કહી શકાય.ભગવાન શિવ એક પરમાણુ ઉર્જા સમાન છે જે કલ્યાણકારી છે અને વિનાશ પણ કરે છે.૧૨ જ્યોતિર્લિંગ મળીને એક શંખનો આકાર બતાવે છે.

જ્યોતિર્લિંગ ભગવાન શિવના તેજસ્વી સંકેતો છે.જ્યોતિ એટલે પ્રકાશ અને લિંગ એટલે પ્રતીક.ભાભા અણુ મથકની ડિઝાઇન પણ શિવલિંગ જેવી છે.

પવિત્ર શ્રાવણ માસમાં શિવલિંગની પૂજા આરાધના કરવાનું મહત્વ છે.

સચેતન અવસ્થામાંથી શ્રદ્ધા સાથે ભાવપૂર્ણ અવસ્થામાં પ્રવેશ કરવો અને ચૈતન્ય પ્રકાશ પ્રાપ્ત કરવો એ આત્માની યાત્રા છે.આત્મા પરમાત્મા સાથે લીન થઇ જાય છે.

ભગવાન વિષ્ણુના વ્યૂહ સ્વરૂપ અને લક્ષ્મી તંત્ર.

લક્ષ્મી નારાયણ

શ્રી વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ સ્તોત્ર ભગવાન વિષ્ણુના ચતુરાત્મ,ચતુર્વ્યૂહ અને ચતુર્મુર્તિની સ્તુતિ કરે છે.

ચતુરાત્મા ચતુવ્યર્યૂહ:ચતુર્દષ્ટ્રશ્ર્વતુર્ભુજ:

ચતુરાત્મ ભગવાન વિષ્ણુની ચાર અભિવ્યક્તી સૃષ્ટિ, સ્થિતિ,લય અને ધર્મ

ભગવાન વિષ્ણુના ચાર વ્યૂહ સ્વરૂપ સૃષ્ટિના ૬ કારણોમાં ચાર કારણો સાથે સંબંધિત છે.

નારાયણ _વિચાર, વાસુદેવ_ભાવના, પ્રદ્યુમ્ન_જાણવુ

સંર્કષણ_ઇચ્છા અને અનિરુદ્ધ_ અભિનય.દરેક દિવ્યતા તેની વિશિષ્ટ રચનાત્મકતા ઉર્જાને નિયંત્રિત કરે છે.પંચરાત્ર ગ્રંથમા વર્ણન પ્રમાણે ચાર વ્યૂહ સ્વરૂપ બ્રહ્માંડના ચાર પરિબળો રજૂ કરે છે.

પ્રકૃતિના અસંખ્ય બ્રહ્માંડ અને પ્રકૃતિનુ સમગ્ર કાર્ય રહસ્યમય છે.સંસારના કોઇ પણ પ્રાણીની શક્તિ નથી કે આ રહસ્ય જાણી શકે.મનુષ્ય તો એમ જ સમજતો આવ્યો છે કે આ બધું આદિ કાળથી ચાલતું હતું અને ચાલ્યા કરે છે.પ્રકૃતિ અને પરમાત્માના લયથી સૃષ્ટિનું સર્જન થાય છે અને વિનાશ થાય છે ત્યારે પ્રલય પણ થાય છે.સૃષ્ટિ અને પ્રલય વચ્ચેની દશા ‘સ્થિતી’ છે.આમ જગતની ત્રણ અવસ્થા છે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય.સૃષ્ટિનુ સર્જન કરતી વખતે પરમાત્મા પ્રદ્યુમ્ન,પાલન કરતી વખતે અનિરુદ્ધ અને સંહાર કરતી વખતે સંર્કષણ કહેવાય છે.

પરમતત્વ પરમાત્મા ત્રિવ્યૂહમા સમ્મિલિત થાય છે ત્યારે વ્યૂહ વાસુદેવ રૂપે હોય છે.સંસ્કૃતમા વ્યૂહનો અર્થ છે ગોઠવણી કરવી.ચતુર્વ્યૂહ ચાર અવતાર જે ભગવાનની લીલા અભિવ્યક્ત કરે છે.આ ચાર વ્યૂહ સ્વરૂપ વાસુદેવ,સંર્કષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ.

આ પ્રસર્જનમા વાસુદેવ અપ્રભાવિત રહી પોતાના પ્રાકૃતિક સ્વરૂપે જ રહે છે.વાસુદેવ નારાયણ અવતારે ૬ ગુણોથી સંપન્ન છે.ત્રણ વ્યૂહ અવતારના સ્તોત્ર છે.આ ક્રમિક વિકાસ એટલે એક દીવાની જ્યોતમાથી બીજા દીવાને જ્યોત પ્રગટાવી.

વાસુદેવ.પરમેશ્વર ત્રિગુણ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે વ્યૂહ વાસુદેવ રૂપે હોય છે.પરા વાસુદેવ કહેવાય છે.૬ ગુણો છે.જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, શક્તિ,બળ, વીર્ય,તેજસ,ચાર કર કમળોમા શંખ, ચક્ર,ગંદા અને અભય મુદ્રા ધારણ કરે છે.ગરૂડ ધ્વજા ધારણ કરે છે. છે.વાસુદેવ મોક્ષનું દાન કરે છે.કેશવ, નારાયણ અને માધવ રૂપાંતર સ્વરૂપ છે.

વસુદેવના પુત્ર વાસુદેવ.શ્રીગીતાના વિભૂતી યોગ અધ્યાયમાં શ્રી કૃષ્ણ કહે છે વૃષ્ણી વંશમાં હું વાસુદેવ છું.વાસુદેવ વિશ્વાત્મા છે.

પ્રદ્યુમ્ન.જ્યારે પરમાત્મા જ્ઞાન,બળ, શક્તિ અને તેજ પ્રગટ કરે છે ત્યારે પ્રદ્યુમ્ન કહેવાય છે. મન મસ્તકના અધિષ્ઠાતા છે.ચાર કર કમળોમા ધનુષ,બાણ,શંખ અને અભય મુદ્રા ધારણ કરે છે.મકર ધ્વજા ધારણ કરે છે.વંશ વૃદ્ધિ કારક છે.ત્રિવિક્રમ,વામન અને શ્રીધર રૂપાંતર સ્વરૂપ છે.’પ્ર’ એટલે વિશિષ્ટ.

અનિરુદ્ધ.જ્યારે પરમાત્મા શક્તિ અને તેજ પ્રગટ કરે છે ત્યારે અનિરુદ્ધ કહેવાય છે.ચાર કર કમળોમા ખડગ,ખેટ,શંખ અને અભય મુદ્રા ધારણ કરે છે.મૃગ ધ્વજા ધારણ કરે છે.અહંકારના અધિષ્ઠાતા છે.તેજના ગુણથી આત્મ તત્વ પ્રવર્તન કરે છે અને શક્તિના ગુણથી જગતનું ભરણ પોષણ કરે છે.અનિરુદ્ધ એટલે આજેય , પરાજિત કરી ન શકાય.

સંર્કષણ.પરમ તત્વ ભગવાનના જ્ઞાન અને બળના ગુણોથી સંર્કષણ પ્રગટ થાય છે.ચાર કર કમળોમા હળ, મૂસળ,ગદા અને અભય મુદ્રા ધારણ કરે છે.તાલ ધ્વજા ધારણ કરે છે.દુષ્ટોનો નાશ કરે છે.જ્ઞાનના ગુણથી શાસ્ત્રનુ પ્રવર્તન કરે છે અને બળના ગુણોથી જગતનો સંહાર કરે છે.વિષ્ણુ, ગોવિંદ, મધુસૂદન રૂપાંતર સ્વરૂપ છે.

‘સં’ એટલે પુરતું, સંપૂર્ણ.’કર્ષણ’ એટલે ખેંચવું, ઉખાડવુ.જેની પાસે સંહારની શક્તિ છે.જે પોતાના તરફ સ્થિર અને અસ્થિર વસ્તુને ખેંચી શકે છે.પ્રલય સમયે પણ શાંતચિત્તે રહે છે.’અચ્યુત’ એટલે કે હારતા કે નાશ પામતા નથી.દેવકીના ગર્ભમાંથી બલરામ રેવતીના ગર્ભમાં સ્થાપિત થયા.

પંચરાત્ર શાસ્ત્રમાં પ્રમાણે ભગવાન વિષ્ણુના ચાર ચતુર્વ્યૂહ સ્વરૂપ પૃથ્વી પર અવતર્યા હતા.પંચરાત્ર વૈષ્ણવ સંપ્રદાયનો આગમ ગ્રંથ છે જેની રચના ૩ જી સદીમાં થયી છે જેમાં નારાયણ આને વિષ્ણુના અવતારોનું વર્ણન મળે છે.પંચરાત્ર શાસ્ત્રમાં આત્મા સર્વોચ્ચ સાથે એક છે.પરંતુ તે એક વ્યક્તિગત પણ છે.મુક્તિની અવસ્થામાં પણ વ્યક્તિત્વને જાળવી રાખે છે અને સર્વોચ્ચ સાથેના આનંદની અનુભૂતિ કરે છે.પંચરાત્રમા યજ્ઞ કરતા પણ મૂર્તિ પૂજાનું મહત્વ છે.

મહાભારતમાં ચતુર્મુર્તિનુ વર્ણન મળે છે જેમાં વિષ્ણુના ચાર મસ્તક નૃસિંહ અને વારાહ મસ્તક, મનુષ્ય મસ્તક અને ઉગ્ર મસ્તક છે.પંચરાત્ર ગ્રંથમાં આ ચાર મસ્તક ચર્તુવ્યૂહ સ્વરૂપ વાસુદેવ, સંર્કષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધને અભિવ્યક્ત કરે છે.૧લી સદીમાં વીરવાદપંથના વર્ણન પ્રમાણે વૃષણી નાયકો વાસુદેવ, સંર્કષણ, સાંમ્બ અને અનિરુદ્ધ માનવ ચરિત્ર હતા જે ૪ થી સદીમાં વિષ્ણુ ભગવાનના સ્વરૂપમાં અવતાર કહેવાય છે.ચતુર્મુર્તિ એટલે વિરાટ, સૂત્રાત્મક,અવ્યક્ત અને તુરીય અવસ્થાનું ઇશ્વરનુ રૂપ.

ચાર વ્યૂહ અવતાર ચેતના પ્રગટ કરે છે.વાસુદેવ_તુરીય, સંર્કષણ_સુષ્પતી, પ્રદ્યુમ્ન_સ્વપ્ન અને અનિરુદ્ધ _ જાગૃત અવસ્થા.દરેક વ્યુહ અવતાર ચાર યુગ સાથે જોડાયેલ છે.વાસુદેવ કૃતયુગ, સંર્કષણ ત્રેતાયુગ, પ્રદ્યુમ્ન દ્વાપરયુગ અને અનીરૂધ્ધ કળીયુગ.

પંચરાત્ર ગ્રંથમા લક્ષ્મી તંત્રનો ઉલ્લેખ છે.લક્ષ્મી તંત્ર પ્રમાણે વર્ષના બારે માસના દેવતા ભગવાન વિષ્ણુ છે.

બાર માસના દેવતાનો અલગ અલગ નામો સાથે ઉલ્લેખ કર્યો છે.

વૈષ્ણવ સંપ્રદાયનો માર્ગ શરણાગતિનો છે.

શરણાગતિ ભક્તિ કરવાથી થાય છે.ભક્તિ માર્ગમાં ભક્તો આરાધના કરી ભગવાન વિષ્ણુની શરણે રહે છે.દરેક માસના દેવતા ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરવી.લક્ષ્મી તંત્રમાં આધ્યાત્મ, બ્રહ્માણ્ડ,દેવી મહાત્મ્ય અને મંત્ર વિદ્યાનો ઉલ્લેખ છે.

લક્ષ્મી તંત્રની રચના ૯ મી થી ૧૨મી સદીમાં થયી છે.આ ગ્રંથમાં લક્ષ્મી નારાયણની ઉપાસના,પૂજા અર્ચનાનુ વર્ણન મળે છે.આ ગ્રંથ ભગવાન વિષ્ણુના કાળ પુરુષ સ્વરૂપનુ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.દરેક માસ માનવ અને માનસ પર અસર કરે છે.ધર્મ,અર્થ, કામ અને મોક્ષ આ ચાર પુરુષાર્થ છે મનુષ્યોના અને સિદ્ધ કરવા લક્ષ્મી તંત્રમાં વિષ્ણુ આરાધનાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

વિષ્ણુ ભગવાનના ચાર વ્યૂહ સ્વરૂપ બીજા ત્રણ રૂપ અને શક્તિ સાથે પ્રકટ થયા અને વર્ષના બારે માસના દેવતા કહેવામાં આવે છે. ભગવાન વિષ્ણુની સાથે શક્તિ આરાધના કરવાનું મહત્વ છે.

વાસુદેવ ના ત્રણ રૂપ અને ત્રણ શક્તિ

કેશવ_ શ્રી,નારાયણ_ વાઘેશ્વરી,માધવ_કાન્તિ

માગશર,પોષ અને મહા માસના દેવતા છે.પૂર્વ દીશામાં વાસ છે.

પ્રદ્યુમ્ન.ના ત્રણ રૂપ અને ત્રણ શક્તિ

ત્રિવિક્રમ_ ઇચ્છા,વામન_ પ્રીતિ, શ્રીધર_રતી

જેઠ,અષાઢ આને શ્રાવણ માસના દેવતા છે.પશ્ચિમ દીશામાં વાસ છે.

અનિરુદ્ધ.ના ત્રણ રૂપ અને ત્રણ શક્તિ

શ્રી ઋષિકેશ_માયા, પદ્મનાભ_ધી,દામોદર_મહીમા

ભાદરવા,આસો અને કારતક માસના દેવતા છે.દક્ષિણ દીશામાં વાસ છે.

સંકર્ષણ ના ત્રણ રૂપ અને ત્રણ શક્તિ

વિષ્ણુ_ શાંતી, મધુસૂદન_વિભૂતી, ગોવિંદ_ક્રીયા

ફાગણ, ચૈત્ર અને વૈશાખ માસના દેવતા છે દક્ષિણ દીશામાં વાસ છે.

વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને નારાયણ પંચ નિયામક છે.

દેવતા પોતે જ પાંચ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.પરા, વ્યૂહ,વિભાવ, અંતર્યામી અને અર્ચ.અર્ચ એટલે મૂર્તિ.

ભગવાન વિષ્ણુ સર્વમા વ્યાપ્ત છે.અગમ્ય છે.સમસ્ત જગતના નિર્માતા છે પણ જગતથી પરે છે.ભગવાન વિષ્ણુ જ્યાં જ્યાં બિરાજે છે ત્યાં શક્તિ પણ બિરાજે છે.શ્રી, પુષ્ટિ,ગીર,કાન્તા, તુષ્ટિ, કીર્તિ,ઇલા, ઉર્જા, વિદ્યા, અવિદ્યા, શક્તિ અને માયા. આ બાર શક્તિઓ છે અને પાલિકા શક્તિ મહાલક્ષ્મી છે.ભગવાન વિષ્ણુ અને મહાલક્ષ્મીના ૬ ગુણો વ્યૂહ અને પ્રસર્જનની ક્રિયા પ્રકટ કરે છે.

ભગવાન વિષ્ણુના સ્વરૂપ અને લીલાં એમની જ કૃપાથી જાણી શકાય છે.

ગુડી પડવાનો તહેવાર સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ

ભારતની પ્રજાનો ઉત્સવો અને તહેવારો સાથે જીવંત સંબંધ છે.તહેવારો અને ઉત્સવો સાથે સંસ્કૃતિ,ધર્મ,સમાજ અને રાજ્યો જોડાયેલ છે.

કાકાસાહેબ કાલેલકર,,” તહેવારો આપણા ભેરુ છે.”વર્ષ ભરમાં આવતા તહેવારો અને ઉત્સવો પાછળ કોઇ ને કોઇ વાર્તા અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ હોય જ છે.

ચૈત્ર મહિનામાં વૃક્ષો અને લતાઓ ફૂલે ફાલે છે.વસંત ઋતુ પૂર બહારમાં ખીલી ઉઠે છે.પ્રકૃતિ નવપલ્લવિત થાય છે.માનવ,પશુ, પંખી,અને જડ ચેતન પ્રકૃતિ પ્રમાદ અને આળસ તજીને સચેતન થાય છે.પ્રકૃતિની હરિયાળી નવજીવનનું પ્રતિક બની મનુષ્ય જીવન સાથે ભળી જાય છે.આ સમયે સુર્યની સ્થિતિ વિષુવવૃતના આંતર છેદની ઉપર હોય છે. બે ઋતુનો સંધિકાળ હોય છે.રાત્રી ટુંકી અને દિવસ લાંબા થતાં જાય છે.

મનુષ્ય જીવનનો મુખ્ય આધાર વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ છે.આ વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓનો રાજા ચંદ્ર છે સોમરસ પ્રદાન કરે છે.ચૈત્ર માસના શુક્લ પ્રતિપદા ચંદ્રની કળાનો પ્રથમ દિવસ મનાય છે.આ દિવસને ભારતભરમાં ઉત્સવ તરીકે ઉજવાય છે.

ગુડી સ્થાપના

મહારાષ્ટ્ર, કોંકણ, કર્ણાટક,ગોવા, આંધ્રપ્રદેશમાં ગુડી પડવા તરીકે ઉજવાય છે.માન્યતા પ્રમાણે ભગવાન રામચંદ્રજીએ આ દિવસે વાલીનો વધ કરી દક્ષિણની પ્રજાને વાલીના અત્યાચારમાથી મુક્ત કરી હતી.ઘરે ઘરે વિજય પતાકા રૂપે ધ્વજ (ગુડી) મુકવાની પ્રથા છે.પ્રતિપદાને દિવસે સ્થાપના કરવામાં આવે છે એટલે ગુડી પડવો ઉત્સવની ઉજવણી થાય છે.

ગુડી પડવાનો તહેવાર મહારાષ્ટ્રનો સાંસ્કૃતિક તહેવાર કહેવાય છે.

છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે ધામધુમથી ગુડી પડવો ઉજવવાની શરૂઆત કરી હતી.ત્યાર બાદ મહારાષ્ટ્રમાં ગુડી પડવો મહારાષ્ટ્રમાં માનીતો તહેવાર કહેવાય છે.

મહારાષ્ટ્રમાં ઘરના આંગણામાં પાંચ પાંડવોની પ્રતિકૃતિ રૂપે સુંદર રંગોળી કરવામાં આવે છે.આંબાના પાનના તોરણથી ઘરની સજાવટ થાય છે.મહારાષ્ટ્રીયન માન્યતા પ્રમાણે ભગવાન રામચંદ્રજી રાવણ પર વિજય મેળવી પ્રતિપદાને દિવસે પાછા આવ્યા હતા.ઉત્સવ રૂપે ઘરે ઘરે વિજય ધ્વજ રાખવામાં આવ્યો હતો.

ધરના મુખ્ય દ્વાર પર ગુડી ઉભી કરી ષોડશોપચારે પૂજા કરવામાં આવે છે.સૌ પ્રથમ લાકડીને તેલ લગાવી સ્વચ્છ જળથી અભિષેક કરવામાં આવે છે.ગુડી માટે તાંબાનો, પિત્તળનો કે ચાંદીનો કળશ,કડવા લીમડાના પાન અને ડાળી,સાકરના હાયડા,કાપડ,ફૂલ હાર,કંકુ,હળદર સામગ્રી લેવામાં આવે છે.લાકડીના છેડે કપડાંને બાંધી તેના પર કળશ ઉંધો મુકાય છે.કહેવાય છે કે પડવાને દિવસે સકારાત્મક ઉર્જા વાયુ રૂપે ધરતી પર આવે છે અને કળશમાં પ્રવેશી ઘરમાં સુખ શાંતિ આપે છે.કળશમા કડવા લીમડાની ડાળ મૂકાય છે.કંકુ ચોખા અને હળદરથી પૂજા વિધી કરીને સાકરના હાયડાનો હાર ધરી ગુડીની ઘરના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પર સ્થાપના કરવામાં આવે છે.

એકબીજાને ગુડી પડવાની અને નવવર્ષની શુભેચ્છા પાઠવે છે.મરાઠી ઘરોમાં પુરણપોળી, શ્રીખંડ, કોથમીર વડી, સાબુદાણા વડા જેવી પારંપરિક વાનગીઓ બનાવાય છે.

ગુડી પડવાની સ્થાપનનો અર્થ અને મહત્વ

ગુડી પરનું વસ્ત્ર જે ચુંદડી કે સાડી રૂપે હોય છે તે સ્ત્રી સન્માનનું પ્રતિક છે.ઘરના પુરૂષ અને મહિલા વર્ગ ગુડીની સ્થાપના કરે છે જે એક્તા દર્શાવે છે.કડવા લીમડાના પાન સ્વાસ્થ્ય વર્ધક છે. તો જીવનમાં કડવા મીઠા અનુભવ થવાના.કડવા અનુભવ ધીરજથી પસાર કરી લેવા.સાકરના હાયડા લીમડાની કડવાશ એટલે કે કડવા અનુભવ સ્વીકારી લેવાથી મીઠાશ મળવાની.

મહારાષ્ટ્રમાં મંદિરોમાં ચૈત્ર માસ દરમ્યાન પ્રસાદમાં કડવા લીમડાના કુણા પાન સાથે સાકર આપવામાં આવે છે.એવી રીતે ગુજરાતમાં અલૂણા વ્રત ચૈત્ર માસમાં કરાય છે.

કડવા લીમડાના પાનનું ઔષધિય મહત્વ છે.આ ઋતુમાં કડવા લીમડાના પાનની નવી કુંપળો ફૂટે છે.આ કુમળા પાનમાં ગોળ, જીરું,નમક અને લીંબુનો રસ મેળવીને ખાવાથી રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.સંધ્યા સમયે ગુડીની પૂજા કરી ઉતારી લેવામાં આવે છે.મહારાષ્ટ્રીયન સાહિત્ય મુજબ શિવ અને પાર્વતીના વિવાહની તૈયારી પડવાથી આરંભ થયો અને ચૈત્રમાસની ત્રીજને દિવસે વિવાહ થયા.એટલે ગૌરી તૃતીયાને દિવસે શક્તિની આરાધના થાય છે.વિવાહ પછી પાર્વતી માતા એક મહિનો પિયર જાય છે ત્યારે હળદર કંકુનો ઉત્સવ ઉજવાય છે.મરાઠી મહિલાઓ ચૈત્ર માસમાં હળદી કંકુની ઉજવણી આનંદથી કરે છે.અખાત્રીજના દેવી પાર્વતી સાસરે જાય છે.

ઉગાડી પચ્ચેડી પ્રસાદમ

આંધ્રપ્રદેશમાં યુગાદી કે ઉગાદી તરીકે ઉજવાતા પ્રતિપદાનો અર્થ છે યુગનો આરંભ.બ્રહ્માજીએ ચૈત્ર માસના પ્રથમ દિવસે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું હતું.યુગ અને આદીનો અર્થ ઉગાદી.મહારાષ્ટ્રની જેમ જ આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં ચૈત્ર માસના પ્રથમ દિવસને ધામધૂમથી ઉજવાય છે.રંગોળી પૂરી ઘરના આંગણાની સુંદરતામાં વધારો કરે છે.આસોપાલવના તોરણથી ઘર દ્વારની સજાવટ થાય છે.ઘર મંદિરમા દેવી દેવતાઓની વિધી વત પૂજા આરાધના થાય છે.નૈવધ્યમા ઉગાદી પચ્ચેડી વિશેષ રૂપે ધરાવતી હોય છે.આ પચ્ચેડીમા ૬ સામગ્રી હોય છે.જેનુ ધાર્મિક, આયુર્વેદિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ છે.કડવો લીમડો, ગોળ, આંબલી,કાચી કેરી,નમક અને લીલાં મરચાંમાં અથવા કાળા મરીમાથી એક ચટણી જેવી સામગ્રી તૈયાર કરવામાં આવે છે.જેને પચ્ચેડી પ્રસાદમ કહે છે.કડવો લીમડો જીવનનો કડવો અનુભવ,ગોળ જીવનમાં આવતો આનંદ, આંબલી જીવનમાં આવતી અપ્રિય આને ધૃણાસ્પદ ઘટના,કાચી કેરી અણધાર્યા આનંદનો સમય,નમક અજાણ્યો ભય,મરી અથવા તો લીલા મરચા ક્રોધ દર્શાવે છે.લીમડો રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.કાચી કેરી રક્ત વર્ધક છે અને પાચક રસ ઉત્પન્ન કરે છે.ગોળ લીવરને સાફ કરે છે.ઝેરી તત્વોને દૂર કરે છે.આબલી પાચન શક્તિ વધારે છે.ચામડીની બિમારીઓ દૂર થાય છે.નમક અને મરી પાવડર ચાટણને સ્વાદિષ્ટ બનાવે છે.આ સાથે તલના તેલનું અભ્યંગ સ્નાન કરવાનું મહત્વ છે.ચૈત્ર મહીનો બદલાતી ઋતુનો સમય છે.ધાર્મિક તહેવારોની સાથે મનુષ્ય જીવનને સ્વસ્થ રહેવાની સમજણ આપે છે.આગળ આવતી કાળ ઝાળ ગરમીમાં થતી બિમારીઓ સામે રક્ષણ કેમ મેળવવું એની તકેદારી રાખવાની શીખ આપે છે.

ભારત કૃષિ પ્રધાન દેશ છે.ચૈત્ર મહીનાનો પ્રથમ દિવસ લણણીનો તહેવાર કહેવાય છે.એક ઋતુની સમાપ્તિ અને નવી ઋતુનો આરંભ.જગતપિતા વિષ્ણુનો પ્રથમ મત્સ્ય અવતાર ચૈત્ર સુદ ત્રીજના પ્રગટ થયો હતો.

૨૦૫૪ માં ઉજ્જૈન નરેશ મહારાજ વિક્રમાદિત્યે વિદેશી પ્રજાના આક્રમણથી ભારત ભૂમિની રક્ષા કરી હતી તે સ્મૃતિ રૂપે પ્રતિપદા સવંત્સર કહેવાય છે.મર્યાદા પુરુષોત્તમ પ્રભુશ્રી રામનો રાજ્યાભિષેક પ્રતિપદાને દિવસે કર્યો હતો.મહારાજા યુધિષ્ઠિરનો રાજ્યાભિષેક થયો હતો.

ગુડી પડવાના દિવસે મહાન ગણિતજ્ઞ ભાસ્કરાચાર્યે આ દિવસે પંચાંગની રચના કરી હતી જે આજ સુધી અનુસરવામાં આવે છે.

સીંધી પ્રજા ચૈત્ર માસના પ્રથમ દિવસને ચેટી ચંદ તરીકે ઉજવી સંત ઝુલેલાલને યાદ કરે છે.

ગુડી પડવાનો દિવસ શાલિવાહન શકનો આરંભ છે.રાજા શાલિવાહન ગૌતમી પુત્ર શતાકર્ણી રૂપે છે. ખગોળ અને જ્યોતિષ શાસ્ત્રની કાળ ગણનામાં શાલિવાહન શક વિશેષ ઉપયોગી છે.મહારાષ્ટ્ર અને મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યોના ખેડૂતો ચૈત્ર સુદ એકમથી સંવત્સર શાલિવાહન શકના આધારે વર્ષનો પ્રારંભ કરે છે.ચૈત્ર સુદ એકમના દિવસે જે વાર હોય તે પ્રમાણે વર્ષનો રાજા ગણીને હવામાન અને વરસાદની આગાહી કરવામાં આવે છે.

ચૈત્ર માસને ‘મધુ માસ’ પણ કહેવાય છે.આ માસમાં મધમાખીઓ મધ વધારો એકત્ર કરે છે. આયુર્વેદમાં મધ ઉત્તમ ઔષધિ છે.

આપણા ગુજરાતમાં કહેવાય છે કે જે કરે ચૈત્રી તે જાય તરી, જ્યાં થાય ચૈત્રી ત્યાં આવે મૈત્રી.ચૈત્ર મહીનામા શક્તિની ઉપાસનાના નવ દિવસને ચૈત્રી નવરાત્રી કહે છે.’નવસંવત્સર’ પ્રારંભ થાય છે.શારદીય નવરાત્રીની જેમ ચૈત્રી નવરાત્રી ધામધુમથી ઉજવવામાં આવે છે.ચૈત્ર માસમાં દુર્ગા માતાનુ અવતરણ થયું હતું.

શક્તિ આરાધના

ભારતના અન્ય પ્રાંતોમાં ચૈત્રી નવરાત્રી શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે ઉજવાય છે.દુર્ગા પૂજન,કળશ સ્થાપન,જવારા ઉગાડી અનુષ્ઠાન,હવન અને કન્યા પૂજન કરી શક્તિની આરાધના થાય છે.નવમો દિવસ રામ જન્મોત્સવ તરીકે ઉજવાય છે.મર્યાદા પુરષોત્તમ રામ વિષ્ણુનો અવતાર છે.ભાયતીય પ્રજાના હ્રદયમાં ભગવાન શ્રી રામનું સ્થાન અનન્ય છે.શ્રીરામનુ મહાન ચરિત્ર ભારતમાં સત્તાધીશ,પતિ,ભાઇ,પુત્ર,પિતા અને મિત્ર તરીકે આદર્શ રહ્યું છે.

સાડા ત્રણ મુર્હૂત પૈકીનું એક શુભ મુહૂર્તનો દિવસ ગુડી પડવો છે.દશેરા, ગુડી પડવો, અખાત્રીજ ત્રણ પૂર્ણ મુર્હૂતની ગણનામાં આવે છે.કારતક સુદ એકમની પ્રતિપદા અડધુ મુર્હૂત ગણાય છે.આ દિવસ નવીન કાર્ય અને ખરીદારી માટે ઉત્તમ હોય છે.

આ રાષ્ટ્રીય સ્વાભિમાન અને સાંસ્કૃતિક ધરોહરની રક્ષા કરતો પુણ્ય દિવસ છે.પ્રતિપદાથી પ્રારંભ કરીને નવ દિવસમાં ૬ મહીનાની શક્તિનો સંચય કરીએ છીએ અને આસો મહીનાની નવરાત્રીમાં બાકીના ૬ મહીનાની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

.

પ્રકૃતિનો શૃંગાર અને દેવી સરસ્વતીની આરાધનાનો પર્વ વસંત પંચમી

ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ ગીતામાં કહ્યું છે ઋતુઓમાં હું વસંત છું. “ઋતુનાં કુસુમાકર

વસંત ઋતુ પણ જાણે શ્રી કૃષ્ણને રીઝવવા માંગતી હોય એમ સોળે કળાએ ખીલી ઉઠે છે.મહા મહિનાની સુદ પાંચમ એટલે વસંતપંચમી.વસંત ઋતુનો પ્રારંભ.વસંત એટલે તન,મન અને વનનો ઉત્સવ.ફૂલો,ભમરા અને કોયલોનો વૈભવ એટલે વસંત ઋતુ.

હિંદુ પંચાગ અનુસાર વસંત ઋતુનો આરંભ વસંતપંચમીથી થાય છે.ફાગણ અને ચૈત્ર વસંત ઋતુના મહિના ગણાય છે.એટલે હિંદુ પંચાંગનો પ્રારંભ અને પૂર્ણતા વસંત ઋતુમાં થાય છે.વસંત ઋતુના આગમનથી ઠંડી ઘટવા લાગે છે.વાતાવરણમા તાપમાન સુખમય લાગે છે.ઋતુ સંતુલિત મહેસૂસ થાય છે.વૃક્ષોમા નવા પાંદડા ફૂટે છે, આંબે મોર આવવાની શરૂઆત થાય છે.સરસોના ખેતરોમાં પીળા ફૂલ ઉગે છે.રાગ,રંગ અને ઉત્સવનો આનંદ માણવાની ઋતુ વસંત.એટલે જ વસંતને ઋતુરાજ કહે છે.

વિદ્યાની દેવી માતા સરસ્વતી

શાસ્ત્રો અનુસાર દેવ બ્રહ્માના માનસથી સરસ્વતી દેવીનું પ્રાગટ્ય વસંત પંચમીને દિવસે થયું.સૃષ્ટિના પ્રારંભમાં ભગવાન શિવજીની આજ્ઞાથી બ્રહ્માજીએ જીવોની અને મનુષ્યોની રચના કરી.પણ બ્રહ્માજીને લાગ્યું કે કાંઇ ખૂટે છે.ચારે તરફ મૌન અને સન્નાટો છે.બ્રહ્માજીએ પોતાના કમંડળના જળને હાથમાં રાખી ભગવાન વિષ્ણુની સ્તુતિ કરી.ભગવાન વિષ્ણુએ આદિશક્તિ દુર્ગાનુ આવાહન કર્યું. મા દુર્ગાએ પોતાના તેજમાંથી દેવી સરસ્વતીને પ્રગટ કર્યા.જ્ઞાન,વિધા,અને કળાની દેવી સરસ્વતીના એક હાથમાં વીણા અને બીજો હાથ વર મુદ્રા.બંને હાથોમાં પુસ્તક અને માળા છે.માતા સરસ્વતીએ વીણાના મધુર નાદથી સંસારના જીવોને વાણી આપી.સંસારના સમસ્ત જીવોમાં વાણીનો સંચાર થયો.જળધારામા કોલાહલ ઉત્પન્ન થયો અને પવનમા સરસરાટ સંભળાવા લાગ્યો.

મા દુર્ગા ના આશીર્વાદથી દેવી સરસ્વતી બ્રહ્માજીના પત્ની થયા.

દેવી સરસ્વતીને વાગીશ્વરી,ભગવતી,શારદા,વીણા વાદીની પણ કહેવાય છે.માતા સરસ્વતીના હાથમાં પ્રતિકો વીણા સંગીતનું, પુસ્તકો વિચારણાનુ અને મયુર વાહન કળાની અભિવ્યક્તી કરે છે.

પરમ ચેતના સ્વરૂપ, બુદ્ધિ પ્રજ્ઞા અને મનોવૃત્તિની સંરક્ષિકા છે.બાળકોના વિદ્યારંભનો શુભ દિવસ અને કલમ આરાધનાનો દિવસ વસંતપંચમી છે.માતા સરસ્વતીની સાથે ભગવાન ગણેશ, સુર્ય નારાયણ, વિષ્ણુ દેવ અને મહાદેવની આરાધના થાય છે.શાળાઓમા અને શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સરસ્વતી માતાની આરાધના થાય છે.શિક્ષણની ગરિમા અને બૌદ્ધિક વિકાસની આવશ્યકતા સમાજને સમજાવવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.

માતા સરસ્વતીની પ્રાર્થના

બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ અનુસાર વસંતપંચમીને દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે માતા સરસ્વતીનુ પ્રથમ પુજન કરી માતા સરસ્વતીને વરદાન આપ્યું હતું કે પ્રત્યેક કલ્પમાં મનુષ્ય,મનુગણ,દેવતા,વસુ,યોગી,નાગ, ગંધર્વ, રાક્ષસ સર્વજન ભક્તિ સાથે તમારી આરાધના કરશે.

ત્રેતાયુગમાં રાવણ માતા સીતાનું હરણ કરી ગયો ત્યારે ભગવાન રામચંદ્રજી અને લક્ષ્મણ માતાજીની શોધ કરતાં કરતાં દંડકારણ્ય પહોંચ્યા.શબરીની ઝુંપડીમાં બોર આરોગ્યા તે દિવસ વસંતપંચમીનો હતો.

ભોજરાજ રચિત “સરસ્વતી કંઠાભરણ”ઉલ્લેખ અનુસાર વસંત કામદેવનો પુત્ર છે.રૂપ અને સૌંદર્યના દેવતા કામદેવને ત્યાં વસંત અવતાર  થયો ત્યારે આનંદ વ્યક્ત કરવા પ્રકૃતિ ખીલી ઉઠી.ફૂલોએ વસ્ત્રો પહેરાવ્યા,વૃક્ષો નવપલ્લવિત થયા અને પુત્ર માટે પારણા કર્યા,પવને પારણા ઝુલાવ્યા અને કોયલે ટહુકા કરી હાલરડાં ગાયા હતાં.

વસંતપંચમીનો ઉત્સવ ભારતમાં ધામધુમથી ઉજવવામાં આવે છે.સુર્યના ઉત્તરાયણ પછીનો પહેલો ઉત્સવ વસંતપંચમી છે.વસંત ઋતુમાં માહી નોરતા,વસંતપંચમી, શિવરાત્રી, હોળી,રામનવમી અને હનુમાન જયંતીના પર્વ  ઉજવાય છે.વસંતપંચમીને દિવસે મુર્હૂત જોયા વગર દરેક શુભ કાર્ય કરી શકાય છે.

ઉત્સવો જીવનનો આનંદ છે.ઉત્સવો વગરનું જીવન નીરસ લાગે છે.જેમ મનુષ્ય ઉત્સવ પ્રિય છે તેમ પ્રકૃતિ પણ ઉત્સવ ઉજવે છે.મનુષ્યોનો યૌવન કાળ જીવનની વસંત છે તો પ્રકૃતિનું યૌવન વસંત ઋતુ છે.

કુદરતે ભારતદેશને વિવિધ ઋતુઓની ભેટ આપી છે.શિયાળો,ઉનાળો અને વર્ષા ઋતુ.તેમા હેમંત, શિશિર, વસંત, ગ્રીષ્મ,શરદ.કુદરતની આ ઋતુઓમાં વસંત ઋતુ વૈભવશાળી છે.વસંત ઋતુમાં સૃષ્ટિ આળસ મરડીને ઉભી થાય છે અને સોળ શૃંગાર કરે છે.વસંત ઋતુમાં પ્રકૃતિ પાંચેય તત્વોના પ્રકોપથી મુક્ત થઇ સૌંદર્ય ધારણ કરે છે.આ શૃંગારનું વર્ણન કરવા કવિઓ અને ચિત્રકારો હંમેશા આતુર હોય છે.દરેક ભાષાઓના સાહિત્યમાં ઋતુઓનું વર્ણન કવિઓનો માનીતો વિષય છે.મહાકવિ કાલીદાસ સરસ્વતીના ઉપાસક હતાં.ઋતુ સંહાર નામના કાવ્યમાં ” સર્વ પ્રિયે ચારૂતર વસંત” કહીને વસંત ઋતુને અલંકૃત કરી છે.આપણા ગુજરાતી કવિ ઉમાશંકર જોશીની પંક્તિ યાદ કરીએ.

ખીલી વસંત ,વન ફૂલ ભર્યા મહેંકે,

ગાતા ફરે ભ્રમર ,કોકિલ નાદ લહેકે

ઉડે સુગંધ કણ પુષ્પ તણાં રસોના.

આઘા સુખાય ગગને સ્વર સારસોના.

નરસિંહ મહેતા કહે છે

આ ઋતુ રૂડી રે,મારા વ્હાલા રૂડો માસ વસંત

રૂડા તે વનમાં કેસૂડાં ફૂલ્યા રૂડો રાધાજીનો કંથ

ફૂલ,લતા પતા મહેંકી રહે છે, કેસુડોના ફૂલો વાતાવરણમાં રંગ પૂરે છે,પુષ્પો પર ભમરાનું ગુંજન, આંબા ડાળે કોયલના ટહુકા.આ પ્રકૃતિના ઉત્સવને મદનોત્સવ પણ કહેવાય છે.ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને કામદેવ મદનોત્સવના અધિદેવતા છે.વસંતપંચમીને દિવસે કામદેવની પૂજા થાય છે.કામદેવ અને રતિ દાંપત્ય સુખના આશીર્વાદ આપે છે.

કામદેવનુ ધનુષ વસંત ઋતુના ફૂલોનું બનેલું છે.કહેવાય છે કે વસંતપંચમીને દિવસે કામદેવ અને રતિ ધરતી પર આવે છે.પ્રકૃતિમા રસ ભરે છે.રસપાન કરીને પ્રકૃતિ સોળે કળાએ ખીલી ઉઠે છે.પહેલી વાર માનવ હ્રદયમાં પ્રેમ અને આર્કષણનો સંચાર કામદેવ અને રતિએ વસંત ઋતુમાં કર્યો હતો.આઠમી શતાબ્દીમાં વસંતોત્સવ ઉજવાતો એવા પ્રમાણ મળી આવે છે.

ખેતીવાડી કરનાર ખેડૂત પ્રજા અધિક ખુશાલી અને રાહત મેળવે છે.કારણ કે ઘણા દિવસોની મહેનત બાદ નવો પાક પુરસ્કાર રૂપે ઘરે લાવે છે.

વસંતપંચમીને દિવસે પીળા રંગના વસ્ત્રો,પીળા ફૂલો અને કેસરનું મહત્વ છે.વિધાના કારક ગુરુદેવ પીળા રંગથી પ્રસન્ન થાય છે.ભગવાનના ભોગમાં પીળા રંગની વાનગીઓ અર્પણ થાય છે.બુદી અને બેસનના લાડુના પ્રસાદનું મહત્વ છે.

વસંત ઋતુ

પીળો રંગ ભગવાન વિષ્ણુને પ્રિય છે.સકારાત્મક ઉર્જા આપે છે.સ્વસ્થ અને સમાન વિચારો આપે છે.વસંત ઋતુમાં બહુ ઠંડી નહીં અને બહું ગરમી નહીં એવું વાતાવરણ હોય છે જેથી સુર્ય નારાયણનો સૌમ્ય પીળો પ્રકાશ ધરતી પર પ્રસરી ધરતીની સુંદરતામાં વધારો કરે છે.

વસંતપંચમી ઇતિહાસની ઘટનાની યાદ અપાવે છે.

પૃથ્વી રાજ ચૌહાણે ૧૬ વખત મૌહમ્મદ ઘોરીને યુદ્ધમાં પરાજિત કર્યૌ પણ ૧૭મી વખત હારી ગયા.ઘોરી પૃથ્વી રાજ ચૌહાણ અને દરબારી  કવિ મિત્ર ચંદબરદાઇને બંદી બનાવી અફઘાનિસ્તાન ઉપાડી ગયો.બંને જણને કારાગૃહમાં રાખ્યા.પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની આંખો ફોડી નાખી અને સજા કરી.બંને મિત્રો ઘોરી સાથે બદલો લેવાની યોજના કરતાં હતાં એક વાર ઘોરીએ તીરંદાજીની સ્પર્ધા કરી.પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને કવિમિત્રે સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા ઇચ્છા કરી ત્યારે ઘોરીએ મજાક કરી અને  મેદાનમાં બંનેને લાવ્યા.ઘોરી ઉચ્ચ સ્થાને બેસી તવા પર ટકોર કરી સ્પર્ધાની શરૂઆત કરવાનો હતો.કવિમિત્રે કવિતાના શબ્દોમાં પૃથ્વી રાજ ચૌહાણને સંકેત કર્યો.

ચાર બાંસ,ચોવીસ ગજ,અંગુલ અષ્ટ પ્રમાણ,

તો પર સુલતાન હૈ મત ચુકો ચૌહાન.પૃથ્વીરાજ ચૌહાણે સંકેત સમજી તીર ચલાવ્યું જે ઘોરીની છાતીમાં લાગ્યું.પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને કવિ મિત્રે એકબીજાના પેટમાં છરો મારી આત્મ હત્યા કરી.આ દિવસ હતો વસંત પંચમીનો.

આપણને આઝાદી અપાવનાર ક્રાંતિકારીઓને પણ કેમ ભૂલી શકાય.ક્રાતીકારી રામપ્રસાદ બિસ્મિલનુ ગીત ” મેરા રંગ દે બસંતી ચોલા” વસંતપંચમીને દિવસે યાદ કરવા જેવું છે.૯ ઓગસ્ટ ૧૯૨૫મા અંગ્રેજો વિરુદ્ધ કાકોરી કાંડની ઘટના બની હતી. લગભગ ૧૦ ક્રાંતિકારીઓ પર અંગ્રેજોએ કેસ ચલાવ્યો હતો.અને લખનૌના કારાગૃહમાં રાખ્યા હતા.

ક્રાંતિકારીઓને કેસની સુનવણી માટે કોર્ટમાં રજૂ કરવાના હતાં એ દિવસ વસંતપંચમીનો હતો.બધા ક્રાંતિકારીઓએ પીળી ટોપી પહેરવી અને પીળો રૂમાલ સાથે રાખી એક્તા બતાવવાનું નક્કી કર્યું. આ પ્રસંગે રામપ્રસાદ બિસ્મિલે ગીતની રચના કરી છે જે આજે પણ ભારતવાસીઓને પ્રિય છે.

મેરા રંગ દે બસંતી ચોલા,ઇસ રંગમે રંગ કર શિવાને માં કા બંધન ખોલા,યહી રંગ હલ્દી ઘાટીમે થા પ્રતાપને ઘોલા,નવ વસંત મેં ભારત કે હિત વીરો કા હૈ ટોલા મેરા રંગ દે બસંતી ચોલા.આ દેશભક્તિનુ ગીત શહિદ ભગતસિંહનું પ્રિય હતું.બસંતી એટલે પીળો રંગ જે ત્યાગનું પ્રતીક છે.ક્રાતિકારીઓ ભારતમાતાને વિનંતી કરે છે માથા પરનું કપડું જે કફન સમાન છે,પીળા રંગમાં રંગી દે અને ત્યાગની ભાવનામાં  તરબતર કરી દે.

વસંતપંચમી ધર્મ, ઇતિહાસ અને સમાજ સાથે જોડાયેલો ઉત્સવ છે.માનવીએ પોતાની અસ્વસ્થતા દૂર કરવા પ્રકૃતિની નજીક રહેવું જોઈએ.પ્રકૃતિનુ સાનિધ્ય જાદુઈ છે.

સૃષ્ટિની રચનામાં મૂળ પ્રકૃતિ દુર્ગા,રાધા, લક્ષ્મી, સાવિત્રી અને સરસ્વતી છે.

પ્રકૃતિની સુંદરતા માણવા માટે આપણા નેત્રો પણ ઓછાં છે પણ નિરાશા ખંખેરી જીવનના વસંતને પ્રકૃતિ સાથે એકરૂપ કરી શકાય છે.

કેરળનું પ્રતિષ્ઠિત નૃત્ય તેય્યમ

કેરળ દક્ષિણભારતનુ પ્રાકૃતિક સૌંદર્યથી ભરપૂર રાજ્ય છે.સમુદ્ર,નદીઓ, ઝરણાં,જંગલો, પ્રાણીઓ અને બાગ ઉપવનોને કારણે દક્ષિણભારતનુ સ્વર્ગ કેરળ છે.ઇશ્વરનુ પોતાનું ઘર કહેવાય છે.

‘કેરા’ એટલે નાળિયેરનું વૃક્ષ. નાળિયેરના વૃક્ષોની ભૂમિ એટલે કેરળ.મરી મસાલા માટે જાણીતું ક્ષેત્ર.

પૌરાણિક કથા અનુસાર પરશુરામજીએ પોતાનું પરશુ દરિયામાં ફેંક્યું ત્યારે એ જ પરશુ આકારનું એક ક્ષેત્ર પ્રગટ થયું જે કેરળ રાજ્ય છે.કેરળ પરશુરામજીની ભૂમિ કહેવાય છે.પરશુરામજીએ ત્યાં ઘણા મંદિરોની સ્થાપના કરી છે અને મંદિરોમાં સેવા અનુષ્ઠાનો કરવાનું કામ બ્રહ્માણોને સોંપવામાં આવ્યું હતું જે આજે પણ પરંપરાગત રીતે કરવામાં આવે છે.

કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપૂર કેરળની સાંસ્કૃતિક કળાઓમાં  લોક કળા, અનુષ્ઠાન કળા અને મંદિર કળાઓ છે.અનુષ્ઠાન કળા એટલે મંદિરોમાં અને ઘરોમાં પૂજા અનુષ્ઠાન કરવામાં આવે છે જે નૃત્ય દ્વારા કરાય છે.કેરળના મંદિરો કળા કૃતિઓનો અદભૂત ખજાનો છે.કેરળનુ કથ્થકલી અને મોહિનીઅટ્ટમ નૃત્ય મંત્રમુગ્ધ કરે છે.કળા એક એવી સાર્વત્રિક અને સામાજિક ઘટના છે કે જે માનવ સમાજના ઉદભવ કાળથી જ અસ્તિત્વમાં આવી હોવાનું મનાય છે.વેદકાળથી આજ સુધી અનેક સામાજીક પરિબળોની અસર થવા છતાં પણ ભારતમાં લોકકથા, લોકનૃત્ય અને લોકસંગીત સ્વરૂપે કળા જીવંત રહી છે.આવી જ એક નૃત્ય કળા જીવતો જાગતો પંથ હોય એવી રીતે કેરળમાં જોવા મળે છે જેને તેય્યમ કહે છે. પરંપરાગત  નૃત્ય છે.  તેય્યમ નૃત્ય ઉત્તર મલબારમા પ્રચલિત છે. આ એક નૃત્ય છે જે મંદિરમાં,ઘરના આંગણામાં અને કુળ દેવતાઓની સમક્ષ કરવામાં આવે છે. દ્રાવિડોની આ કળાનું મૂળ તામ્ર પાષાણ યુગ અને પાષાણ યુગના સમયમાંથી મળે છે.

ઉત્તર મલબારના કન્નુર,કાસરગોડ,વયનાડ,કોઝીક્કોડ અને કર્ણાટકમાં તુલુનાડ એટલે ઉડપી મેંગલોરનો વિસ્તારમાં તેય્યમ નૃત્ય  કરવામાં આવે છે.તેયાટ્ટમ કેરળની ઉત્કૃષ્ટ નૃત્ય કળા છે.અદ્રિતીય એવું દેવતાઓનું નૃત્ય જેમાં નૃત્ય, અનુષ્ઠાન,સ્વર અને વાજીંત્રો,પ્રતિમા,સંગીત, ચિત્ર કળા અને સાહિત્યનો અનૂઠો સંયોગ જોવા મળે છે.નૃત્ય અને સંગીત ત્યાંની પ્રજાની સંસ્કૃતિ દર્શાવે છે.અભિવ્યક્તિની આ કળા વારસાગત છે.તેય્યમ સંસ્કૃત શબ્દ દૈવમ પરથી છે.ઉત્તર કેરળમાં તેય્યમને ભગવાનનું પ્રતિરૂપ મનાય છે જ્યારે તુલુનાડમા ભૂતાકોલા અને બુતાકોલા તરીકે શિવજીને પૂજાય છે.શિવજીને પ્રસન્ન કરવા ભૂતાકોલા નૃત્ય ત્યાની આદિવાસી પ્રજા કરે છે ભૂતા કોલા નૃત્ય પર કર્ણાટકના યક્ષગણ કળાનો પ્રભાવ જોવા મળે છે.તેય્યમ અને ભૂતા કોલામાં ઘણી સામ્યતા જોવા મળે છે.ભૂતા એટલે દેવ અને કોલા એટલે નાટક અથવા તો નૃત્ય.ગ્રામ્ય દેવી દેવતાઓની આરાધનાને ‘નિમા’ કહે છે જે નિયમ તરીકે દર વર્ષે પૂજાય છે.ચાર પ્રકારના નૃત્ય છે.કોલા,બંધી,નિમા અને અજેલુ.દેવતાઓના શીર્ષક, કાર્ય,જંગલી પ્રાણીઓ, પિતૃઓના નૃત્ય કરવામાં આવે છે.ત્યા રહેતા સંપ્રદાય,જાતિ અને સમુહના લોકોના વર્ણન પર આ નૃત્ય નિર્ભર કરે છે.કુળદેવ, ગ્રામ્ય દેવી દેવતાઓ,રાજા મહારાજાના પરિવારની ગાથાઓનુ વર્ણન ભૂતા કોલા દ્વારા વ્યક્ત થાય છે.

‘જુમાડી’ એટલે કે માતા ઘૂમાવતીની આરાધના ભૂતા કોલા નૃત્ય દ્વારા કરવાનું મહત્વ વધુ જોવા મળે છે. જેમ તેય્યમ નૃત્ય મહાકાળીની આરાધનામાં કલીયાટ્ટમ નૃત્ય છે.શાક્ત સંપ્રદાયનો પ્રભાવ આ બંને નૃત્યની સામ્યતા છે.

રંગબેરંગી પોષક અને મોહક શૃંગાર તેય્યમની વિશિષ્ટતા છે.તેય્યમ કલાકારને કોલમ એટલે કે અભિવ્યક્ત કરનાર જે દિવ્ય અને પૌરાણિક વીરરસનુ પ્રદર્શન કરે છે.શહેર આને ગ્રામ્ય જીવનની રક્ષા માટે પૂજા અનુષ્ઠાન નૃત્ય દ્વારા થાય છે.

કેરળના મંદિરોમાં,કુરથીમાતા, ચામુંડીમાતા, વિષ્ણુ મુર્તિ મંદિર, સોમેશ્વર મંદિર અને રક્તેશ્વરી મંદિરમાં તેય્યમ નૃત્ય કરાય છે.બે હજાર વર્ષથી ચાલી આવતી જૂના રીતી રીવાજ સાથે સંકળાયેલી આ વિધી નૃત્ય દ્વારા પ્રસ્તુત થાય છે.શક્તિપૂજા પંથ,નાગ પૂજા, વૃક્ષોની પૂજા ,પિતૃપજા, પ્રાણીઓની પૂજા,આત્માની પૂજા,રોગોને દૂર કરનારી દેવીઓ, ગ્રામ્ય દેવી દેવતાઓની પૂજા સાથે શિવાની દુર્ગા, વૈષ્ણવી લક્ષ્મી, બ્રહ્માણી સરસ્વતી આ બધી દેવીઓની આરાધના તેય્યમ નૃત્યનો વિષય હોય છે.શક્તિ પંથની ઉંડી છાપ ધરાવે છે.પરશુરામે ઉત્તર કેરળમાં વસતી મલયર,વાલન,વણ્ણન,વેબર જેવી આદિવાસી પ્રજાને તેય્યમ કળાની જવાબદારી આપી હતી.

કેરળના ઇતિહાસ પ્રમાણે પરશુરામજીએ કલિયાટ્ટમ,પૂરવેલા,દૈવાટ્ટમ અથવા તેય્યાટમ જેવી કળાઓની સ્થાપના કરી હતી.આદિવાસી પ્રજાનો જીવન નિર્વાહનો આધાર ખેતીવાડી હોય છે.વર્ષાઋતુની સમાપ્તિ પછી તેય્યમ લોક નૃત્યોના આયોજન થાય છે.

નાયર સમુદાય તેય્યમનુ આયોજન કરે છે.તેય્યમ નૃત્ય વંશ પરંપરાગત છે.મલયાલમ કેલેન્ડર પ્રમાણે તુલમ એટલે કે ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરમાં સુર્ય તુલા રાશિમાં હોય છે અને આસો મહીનાની નવરાત્રી દરમિયાન તેય્યમ નૃત્ય પ્રારંભ થાય છે જે સાત મહીના સુધી ચાલે છે. પુરુષ વર્ગ આ નૃત્ય કરે છે.વડિલો પરિવારના બાળકો કીશોર વયના થાય એટલે તેય્યમનુ  શિક્ષણ આપવાની શરૂઆત કરે છે.વર્ષો લાગી જાય છે પારંગત થતાં.સાથે નાળિયેર વૃક્ષની છાલમાંથી નૃત્યોના વસ્ત્રો અને આભૂષણો બનાવતા અને ચહેરા પર કરાતો શૃંગાર શીખવે છે.કેરળના નામુદ્રિ બ્રાહ્મણોએ જે જાતિની સંરચના કરી હતી તે પ્રમાણે પછાત વર્ગમાથી તેય્યમ કલાકારો આ નૃત્ય કરતા હોય છે.મોટે ભાગે પુરૂષો જ તેય્યમ કરે છે પણ અદ્રશ્ય દેવતાઓને યાદ કરી દેવાકોથ્થુ તેય્યમ સ્ત્રીઓ કરે છે.સ્ત્રીઓ દર બે વર્ષે આ નૃત્ય કરે છે.આ પૌરાણિક નાયિકાઓ દેવતાઓનુ આવાહાન કરે છે એ ઉત્કૃષ્ટ ક્ષણ સમગ્ર જન સમાજનું ધ્યાન ખેંચે છે.૪૫૬ તેય્યમ નૃત્ય છે એવું કેરળના ઇતિહાસમાં મળે છે.જેમાથી ૧૧૨ આજે પ્રચલિત છે.

જ્યારે તેય્યમ કરનાર સંપૂર્ણ રીતે આ કળામાં પારંગત થઇ જાય છે ત્યારે તેનામાં સહજશક્તિ આવી જાય છે જે તેને તેના વારસદારો તરફથી મળે છે.નૃત્યના અલગ અલગ પદ હોય છે જેને કલાસમ કહે છે અને દરેક પદ વ્યવસ્થિત રીતે વારંવાર એકથી કરીને આઠ વાર કરાય છે.

તેય્યમનુ શ્રેય મનક્કાડન ગુરૂક્કલને આપવામાં આવે છે.જે વણ્ણન જાતિના પ્રમુખ કલાકાર હતા.ગુરૂક્કલ એટલે શિક્ષક.મનક્કાડન તેય્યમમા નિપુણ હતા.લોકો એમને સંત તરીકે માન આપતા.એક સારા આયુર્વેદના જાણકાર હતા.એક વખત ત્યાંના ચિરક્કલ પ્રદેશના રાજાએ મનક્કાડની પરિક્ષા લેવા એક જ રાતમાં ૪૦ પ્રકારના તેય્યમનુ આયોજન કરવા કહ્યું જે અશક્ય હતું પણ મનક્કાડે આ કરી બતાવ્યું.૩૫ અલગ અલગ પોષાક એક જ રાતમાં તૈયાર કરી આપ્યા

અત્યારે ૩૯ પ્રકારના અલગ અલગ તેય્યમ નૃત્ય કરવામાં આવે છે જે મનક્કાડની રચનાઓ છે જેમાં કલાનું પ્રદર્શન, વસ્ત્રો પરિધાન, વેશભૂષા, ચહેરાનો શૃંગાર,મોહરાની કળાઓ પણ આવી જાય છે.તેય્યમ ઘરના આંગણામાં, મંદિરમાં અને કુળ દેવતાઓની સમક્ષ કરવામાં આવે છે.

તેય્યમ અનુષ્ઠાનમાં કલાકાર પ્રથમ વિવિધ તોટ્ટમ અથવા તો વેલાટ્ટમ કરે છે જેમાં સાદા પોષાક અને અલંકાર પહેરી મંદિરમાં દેવતા સમક્ષ ગાયન વાદન અને નૃત્ય કરે છે.દેવતાઓની સ્તુતિ કરે છે.ત્યાર પછી કલાકાર મુખ્ય તેય્યમની તૈયારી કરે છે.મુખ્ય આકર્ષણ મસ્તક પર પહેરાતો શિરોભૂષણ છે.જે ખૂબ જ પહોળો અને વજનદાર હોય છે. ભારે આભુષણો, વસ્ત્રો અને મહોરા પહેરી લાંબા સમય સુધી નૃત્ય કરવું એક પડકારરૂપ છે.સાથે તેય્યમના વિષયને અભિવ્યક્ત કરવાનો હોય છે.

કલાકારના ચહેરા પર જે શૃંગાર કરાય છે તેની દરેક રેખાઓ અને પહેરવામાં આવતા વસ્ત્રો પરિધાન પાછળ તેય્યમના વિષયનો હેતુ હોય છે.શિરોભૂષણ નામનો માથા પર પહેરતો પોષક મંદિરમાં દેવતા સમક્ષ વિધી વિધાનથી પહેરાય છે.આ પવિત્ર વિધીમાં તેય્યમ કલાકારો અરિસામાં પોતાનું મુખ નિહાળી દેવતાને પ્રાર્થના કરે છે ત્યારે એનામાં દૈવી શક્તિ પ્રવેશ કરે છે એનું પ્રતીક છે

અરીસામાં મુખ નિહાળી દેવતાઓને આહવાન કરતાં કલાકાર

કલાકાર મંદિરમાં અનુષ્ઠાન શરૂ કરે છે. નૃત્ય કરતાં કરતાં ચારે તરફ દોડે છે.સાથે ઢોલ નગારા અને વાજીંત્રો વગાડાય છે.કલાકાર માતૃભાષામાં પ્રવચન આર્શીવાદ આપે છે.આ વિધી દરમિયાન એક દિવ્ય વાતાવરણ ખડુ થાય છે.સમગ્ર પ્રજા તલ્લીન થઇ જાય છે.કલાકાર આવનારા પ્રેક્ષકો સાથે દેવતા સમાન પારસ્પરિક વાતચીત કરતાં હોય એવું વાતાવરણ નિર્માણ થાય છે.ઘણીવાર પ્રક્ષેકો પોતાની બિમારી દૂર કરવા વિનવણી કરે છે ,અન્ય સમસ્યાઓના નિરાકરણ કરવા આશીર્વાદ માંગે છે.તેય્યમ કરનાર હળદર અને ચોખા ભક્તો તરફ ઉછાળે છે જે દેવતાઓના આશીર્વાદ તરીકે લેવાય છે.

કેરળમા આ કળા એક open theatre મા થતી કળા કહી શકાય જેમાં મંચ કે પડદા નથી હોતા.

ચામુંડી તેય્યમ

દેવતાઓને સંતુષ્ટ કરનાર કલાકાર લગભગ ૧૨ થી ૨૪ કલાક નૃત્ય કરે છે.વચ્ચે સામાન્ય વિશ્રામ લે છે.મુખ્ય કલાકારને તેય્યમ પ્રસ્તુત કરવાના સમય દરમ્યાન મંદિરમાં જ રહેવાનું હોય છે.સુર્યાસ્ત પછી આહાર નથી લેતાં.આ જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મની છાપ કહી શકાય.

શ્રીરામના પુત્ર કુશના ચરિત્ર પરથી કરાતું તેય્યમ

તેય્યમ નૃત્યોત્સવનુ સમાપન કલાસમ ઉત્સવ તરીકે ઉજવાય છે.ઉત્તર કેરળના કન્નૂર જિલ્લામાં મદાયી તીરૂવરકડુ મંદિરમાં સમાપન થાય છે.આ ભદ્ર કાળી માતાનું મંદિર છે.આ સ્થાન પર માતાજીએ દારીકન નામના દૈત્યનો વધ કર્યો હતો.થીરૂવરકટ્ટ ભગવતી તેય્યમ દરેક તેય્યમ નૃત્યની માતા કહેવાય છે.આ નૃત્ય કાલી માતા માટે કરવામાં આવે છે અને કલાકારને કાલીમાતાની જેમ જ શૃંગાર કરાય છે.આ મંદિર તાંત્રિક વિદ્યા માટે જાણીતું છે.

સમાપન ઉત્સવમાં પદમાસલીય વર્ગની જાતિની પ્રજા માતાજીને નૈવેદ્ય અર્પણ કરે છે.ત્યાર પછી મંદિરના બાગમાં તેય્યમ નૃત્ય કરાય છે સાથે  કલાકાર મંદિરની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરે છે અને ભક્તોને આશીર્વાદ આપે છે.વસ્ત્રો અલંકાર અને દેવતાઓના નૃત્યમાંથી અનાસક્ત થાય છે અને ઉત્સવનું સમાપન થાય છે.તેય્યમ કલાકાર વર્ષ ભર વિશ્રામ કરે છે.તેય્યમ સિવાય પણ આ કલાકારો ખેતીવાડી,સરકારી નોકરી કે અન્ય કામકાજ કરતાં હોય છે.

વ્યગ્રતા, ઉત્કંઠા, ક્રોધ, આનંદ,દમન જેવા મર્મને રજૂ કરતું આ નૃત્ય મુક્તિ અને દબાયેલી ભાવનાઓને વ્યક્ત કરે છે.આ નૃત્ય દ્વારા પુરૂષ એક સ્ત્રીની ભાવના વ્યક્ત કરે છે જ્યારે સ્ત્રી કલાકાર પુરુષની ભાવના વ્યક્ત કરે છે.એક કલાકાર એકથી વધુ દેવતાઓના ગુણગાન કરતું તેય્યમ નૃત્ય કરે છે તેનો હક જાતી વર્ગ પ્રમાણે મળે છે.અમુક પરિવારના સભ્યોને નક્કી કરેલા તેય્યમ નૃત્ય કરવાના વિશેષ હક મળે છે.અમુક પરિવાર ના પોતાના તેય્યમ નૃત્ય હોય છે જે તે દેવતાઓના મંદિરોમા જ દેવતાઓ સમક્ષ નૃત્ય કરે છે.સાર્વજનિક નૃત્ય નથી કરતાં.

અંગ્રેજોએ તેય્યમ નૃત્યને અંધશ્રદ્ધા ગણાવી તેના પર રોક લગાવી હતી.Devil dance કહીને ખ્રિસ્તી મીશનરીઓ દ્વારા ઘરે ઘરે જઈને આ નૃત્યથી દૂર રહેવાનું શિક્ષણ અપાતું.કારણ કે અમુક પ્રજા દ્વારા તેય્યમ નૃત્ય કરતી વખતે તાડી અને મરઘાંબલી દેવતાને અર્પણ કરતા હતા.સળગતા કોલસા પર ચાલતા.તેય્યમ નૃત્ય પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.કેરેલા સંગીત નાટક એકેડમી દ્રારા તેય્યમ નૃત્ય ફરી શરૂ કરવા પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો.સેમીનારનુ આયોજન કરી સાહિત્ય પ્રદર્શન કરી તેય્યમનુ પૌરાણિક મહત્વ સમજાવ્યું.૧૯૯૦થી પ્રાદેશિક મંદિર ઉત્સવ તરીકે તેય્યમ નૃત્ય પ્રસ્તુત થવા લાગ્યા.

૨૧મી સદીમાં વૈશ્વિકીકરણના કારણે  કેરળ પર્યટન ક્ષેત્રમા પણ કેરળની તેય્યમ કળા દેશ વિદેશના પ્રવાસીઓને માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયું છે.તેય્યમ એક iconic art તરીકે ઓળખાય છે.

કેરળ રાજ્ય સરકારે તેય્યમ કળાને પ્રદર્શિત કરતું museum બનાવાનો આરંભ ૨૦૧૯મા કર્યો છે.તેય્યમ કળાને પ્રોત્સાહન આપવા,કળાનો આરંભ,વિકાસ અને અસ્તિત્વની શોધખોળ મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રહેશે.

આ કળા કરનાર કલાકાર સમાજમાં સન્માન મેળવે છે.કારણ કે આ કળાનું શ્રેય ત્યાંની આદિવાસી જાતિ ને મળે છે.તેય્યમ કલાકાર જાતિભેદ દૂર કરે છે.બંધુત્વ અને એક સરખા દરજ્જો રાખવાનો સંદેશ આપે છે.જુના સમયમાં  અસ્પૃશ્યતાને કારણે અમુક જાતિઓને મંદિરમાં પ્રવેશ મળતો નહોતો.પણ  આ કલાકારો દેવતાઓની વેશભૂષામાં અને દેવ નૃત્ય દ્વારા વર્ણન કરે છે કે દરેક મનુષ્યમાં ઇશ્વરે માનવતાની દિવ્યતા બક્ષી છે જેને પ્રકાશિત કરવાનો મોકો આપવાનો છે.

દુર્ગાના દસ શસ્ત્રો

આમ તો સ્ત્રી શક્તિનું સ્વરૂપ છે પણ એનામાં પિંડ પેદા કરવાની અદભૂત શક્તિ છે.વિનાશક, સર્જક,પ્રેરક અને સહાયક એના ગુણો છે.માતૃશક્તિ દ્રારા જ જીવનની શરૂઆત થાય છે અને જીવનું પાલન પોષણ થાય છે.

ત્રિગુણ શક્તિ મહાકાળી, મહાલક્ષ્મી અને મહા સરસ્વતીની ઉપાસનાનું પર્વ એટલે નવરાત્રિ.

શારદીય નવરાત્રિ,વિજ્યા દશમી અને શરદપૂર્ણિમા,આ ત્રણેય પર્વો આસો મહીનાનીમા સુદ એકમથી કરી પૂનમ સુધી આવે છે.આસો મહીનાના શુક્લપક્ષને દેવીપક્ષ કહેવાય છે.આસો મહીનાની નવરાત્રીમા આઠમને દુર્ગાષ્ટમી તરીકે ઉજવાય છે.મહાઅષ્ટમી પણ કહેવાય છે.દુર્ગા એટલે દૈત્ય નાશક, વિઘ્ન નાશક,પાપરોગ નાશક.દુર્ગા દુર્ગતિ નાશીની.

દુર્ગા પૂજા સમગ્ર ભારતમાં ઉજવાય છે પણ બંગાળની પ્રજાનો મહત્વનો તહેવાર છે.ધણા મહીનાઓ અગાઉથી તહેવારની તૈયારી શરૂ થઇ જાય છે.પરદેશથી પણ લોકો આ તહેવારને માણવા અને જાણવા આવે છે.બંગાળમા કથા છે કે માતા દુર્ગા લાડકી પુત્રી તરીકે બાળકો સાથે પિયર આવે છે અને એક દીકરી પિયર આવે ને જે લાડકોડ કરાય છે એવી રીતે આ ઉત્સવની ઉજવણી કરવામાં આવે છે.દુર્ગાપૂજા શરૂ થવા પહેલાં બંગાળની સ્ત્રીઓ ‘બાઉલ’ ગીતો ગાય છે અને દેવીના આગમનને વધાવે છે.ઠેર ઠેર પંડાલમાં દુર્ગા માતાની પરિવાર સાથેની મૂર્તિ ની સ્થાપના કરી અનેક શણગાર કરવામાં આવે છે.માતાજીની મૂર્તિ દસ હાથમાં શસ્ત્રો સાથે, સુંદર આભુષણો અને વસ્ત્રોથી શણગારવામાં આવે છે.માતાજીનુ ત્રીજું નેત્ર શિવજીનું પ્રતીક છે જે ત્ર્યંબકેય કહેવાય છે.

દેવી દુર્ગા ચંડી સ્વરૂપ,દસ શસ્ત્ર ધારણ કરનાર, સિંહવાહીની,મહીષાસુર મર્દીની છે.મહીષાસુર નામના દૈત્યને કોઈ પણ હરાવી શકતું નહોતું ત્યારે દેવતાઓએ પોતાની આંતરિક શક્તિથી માતાજીને પ્રગટ કર્યા તે દુર્ગા માતા. દસ દીવસ સુધી આ યુદ્ધ ચાલ્યું અને દસમે દીવસે દૈત્યનો વધ કર્યો તે દીવસ વિજ્યા દશમી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

માર્કન્ડેય પુરાણમાં દેવીને સમસ્ત પ્રાણીઓની શક્તિ, શાંતિ,ક્ષાતિ,દયા,તૃષ્ટિ, બુદ્ધિ અને માતા રૂપે કહી છે.આ પુરાણની કથા અનુસાર મહિષાસુરનો વધ કરવા માટે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ,મહાદેવ,ગણપતિ,ઇન્દ્ર,વરૂણ, અગ્નિ,સુર્ય, ચંદ્ર, દેવતાઓના તેજમાંથી દેવીનો પ્રાદુર્ભાવ થયો.

મહીષાસુરનો નાશ કરવા દેવોએ શક્તિ સ્વરૂપાને પોતાના હથિયારો આપ્યા અને માતાજીએ દુર્ગા રૂપ ધારણ કરી મૈસુર નજીક આવેલા ચામુંડા પર્વત પર મહીષાસુરનો વધુ કર્યો.આ દસ શસ્ત્રો મનુષ્યમાં રહેલા ગુણોનું વર્ણન કરે છે સાથે આક્રમણ કરનારા અવગુણોનો નાશ કરવાનું સૂચન કરે છે.માતા દુર્ગાના દસ હથિયાર દસે દીશામાંથી એટલે કે આઠ દીશા,આભ અને ધરતી પર ભક્તોનું રક્ષણ કરે છે એવું સૂચવે છે.

૧) તલવાર.આ હથિયાર શ્રીગણપતિએ દુર્ગા માતાને આપ્યું હતું.

તલવાર બુદ્ધિમત્તા અને જ્ઞાન દર્શાવે છે.બુદ્ધિ તલવારની ધાર જેવી તીક્ષ્ણ હશે તો જ્ઞાન પણ એટલું જ બારીકાઈથી મેળવી શકાય છે.

તલવાર હાથમાં લેનાર વ્યક્તિમાં સારાનરસાનુ ભાન અને આગળ પડતી જવાબદારી લેવાની હિંમત હોવી જોઈએ.સંસારીક જીવન હોય કે સંન્યાસી જીવન મોહમાયા અને ઇચ્છાઓ આત્માને કાર્ય કરવામાં બાધારૂપ છે ત્યારે તલવારની ધાર આવી નકારાત્મક શક્તિઓનો વધ કરે છે.

૨) ત્રિશૂળ.સત,રજ,તમો ગુણનું પ્રતીક ત્રિશૂળ મહાદેવજીએ દુર્ગા માતાને આપ્યું હતું.ત્રિશુળ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન દર્શાવે છે.વચ્ચેનો ભાગ આત્માનો છે.મનુષ્યે વર્તમાનમાં રહેવાની જાગૃતિ દરેક ક્ષણે કેળવવી જોઈએ.ભૂતકાળ પસાર થયા પછી ભવિષ્ય ચોક્કસ નથી પણ વર્તમાન તો આપણા હાથમાં છે.મનુષ્યમા રહેલાં સત્વ,રજ અને તમોગુણ પર શક્તિનું રાજ્ય છે.

૩) સુદર્શન ચક્ર.ભગવાન વિષ્ણુનું સુદર્શન ચક્ર જીવન ચક્રનું પ્રતીક છે.જીવન સતત ચાલ્યા જ કરે છે.દરેક વસ્તુ નાશવંત છે પણ આંતરિક શક્તિ કાયમ રહેવાની.સુર્દશન ચક્ર કાર્ય નિષ્ઠાનુ પ્રતીક છે.મનુષ્યે વફાદારી અને નિષ્ઠા પૂર્વક કાર્ય કરવા.જો અપ્રમાણિકતા અને પ્રમાદ જીવનમાં પ્રવેશ કરે તો ખોટા કર્મોનું ફળ સુદર્શનચક્રની ધાર જેવા હોય છે.

૪) વજ્ર.ઇન્દ્ર દેવનું વજ્ર દ્રઢતા અને નિશ્ચયનું પ્રતીક છે.જીવનમા આવતા કષ્ટોનો સામનો કરવા માતાજીનું દેવી તત્વ વજ્ર જેવો મજબૂત આત્મવિશ્વાસ આપે છે.

૫) ધનુષ અને તીર.દેવી દેવતાઓ અને રાજાઓનું શસ્ત્ર છે ધનુષ બાણ.આ શસ્ત્ર વાયુદેવે માતાજીને આપ્યું હતું.ક્ષમતાનુ પ્રતીક છે.મનુષ્યે પોતાનો ધ્યેય મજબૂત રાખી પોતાની ક્ષમતા ઓળખીને માર્ગ નક્કી કરવો જોઈએ.જેમ તીરથી નિશાન લેતા એકાગ્રતા રાખવાની હોય છે તો જ નિશાન સફળ રહે છે.

૬)બરછી.બરછી મંગળ સૂચક છે.અગ્નિદેવે આપ્યું હતું.મનુષ્યમા રહેલી આંતરિક ઉર્જા વિધ્નનો સામનો કરવાની શક્તિ આપે છે.ઢાલ એક એવું શસ્ત્ર છે જે ખોટા કાર્યથી દૂર રહેવું અને ખોટી તાડના સહન ન કરવી એવું દર્શાવે છે.

૭) શંખ.વરૂણદેવે શંખ અર્પણ કર્યો હતો.જ્યારે સૃષ્ટિ નુ સર્જન થાય છે ત્યારે ૐ નાદ શંખમાથી પ્રગટ થાય છે.નકરાત્મક શક્તિનો નાશ કરનાર ૐ છે.

૮) કમળ.બ્રહ્માનુ પ્રતીક છે.જ્ઞાન, અનુભવ અને મોક્ષનું સૂચન કરે છે.કમળની પાંખડીઓ પવિત્રતા,દયા, મંગળકારી, નિસ્પૃહતા, સરળતા અને ઇર્ષ્યા ન કરવી,ઉદારતા જેવા ગુણોનું પ્રતીક છે જે મોક્ષ માર્ગે લઇ જાય છે.બ્રહ્માજીએ પવિત્ર જળ ભરેલું કમંડળ અને કમળ દુર્ગા માતાને અર્પણ કર્યા હતા.ભગવાનની ઇચ્છા પ્રમાણે સૃષ્ટિનું સંચાલન થાય છે.કમંડળ તપ,ત્યાગ અને વૈરાગ્યનું પ્રતીક છે.

૯)પરશુ/ ફરસી.વિશ્વકર્માજીએ પરશુ અર્પણ કર્યું હતું.પરશુ બુરાઈનો અંત કરવો એનું સૂચન કરે છે.જ્યારે બુરાઈનો નાશ કરવા લડાઈ કરવી પડે તો પરિણામનો ભય ન રાખવો.

૧૦) સર્પ.શિવજીએ અર્પણ કર્યો હતો.જાગરૂકતા અને સાહસની શક્તિ શિવજી આપે છે.પ્રકૃતિ અને પુરૂષ સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે.શિવજી પુરુષનું પ્રતીક છે.

દુર્ગા માતાનું વાહન પ્રાણીઓનો રાજા સિંહ છે.પર્વતરાજાએ દુર્ગામાતાને સિંહ અર્પણ કર્યો હતો.

સિંહ પર સવારી કરી માતાજી યુદ્ધ કરે છે.ક્રુરતાથી ડર્યા વગર યુદ્ધમાં આગેવાની કરી શકનાર પ્રાણી સિંહ છે.મનુષ્યએ પોતાની તાકાત અને શક્તિ પર કાબુ રાખવો જોઈએ અને જ્યારે જરૂર હોય ત્યારે જ ઉપયોગ કરવો.નબળા અને લાચાર લોકોને આવી તાકાતથી દબાવવા નહીં.

દુર્ગામાતાનું મહિષાસુર સાથેનું યુદ્ધ સૃષ્ટિમાંથી આસુરી શક્તિનો નાશ કરવાનું ઉદાહરણ છે સંસાર માટે.મનુષ્યના સદગુણ અને શક્તિ ધ્યેયને મજબૂત કરે છે.આપણા શાસ્ત્રો અને પુરાણોમા વર્ણન કરેલી કથાઓ પાછળ ગૂઢ અર્થ જોવા મળે છે.સંજ્ઞા અને પ્રતીકાત્મક વર્ણનોના ઘટાટોપ વૃક્ષો જોવા મળે છે.

જો ભક્તિ કેવળ રીતીરિવાજો, ચીલાચાલુ અને વડીલો કરતાં એટલે આપણે પણ કર્યા કરવું એમ હોય તો પછી આ બધું શારીરિક ચેષ્ટામા જ સમાપ્ત થાય છે.